Атысып жатқан жау сенің Шамар, менің Зұлқаш екенімді қайдан айырсын

Ертеде бір қария дүниеден өтерінде ұлына «қымбат қазына қалдырдым» деп аманаттап кетеді. Әкесі жерленген соң, ұлы үйді де, ауланы да төңкеріп, қазынаны таппақ болады. Іздегенімен ештеңе шықпай, ауыл ақсақалына барып мән-жайды айтады.

Ақсақал: «Балам, босқа әуре болыпсың. Әкең ана тілін ерекше қастерлеген, шешен, дуалы адам еді. Оның сендерге қалдырған қазынасы — құдіретті қызыл тіл. Ел ішіндегі, халық аузындағы сөз қазынасын құрметтеуді аманаттаған. Өйткені тілден қымбат қазына жоқ», — дейді.

Әз Жәнібектің алпыс екі биі болған екен. Бір жолы хан билерінен: «Дүниеде не өлмейді?» — деп сұрайды. Бір нөкері: «Ағын су өлмейді, асқар тау өлмейді, ай мен күн өлмейді, қара жер өлмейді», — дейді.

Сонда Жиренше шешен: «Ағын судың өлгені — алты ай қыста қатқаны. Асқар таудың өлгені — басын бұлттың жапқаны. Ай мен күннің өлгені — еңкейіп барып батқаны. Қара жердің өлгені — қар астында жатқаны. Ажал деген атқан оқ — Бір Алланың қақпаны. Дүниеде не өлмейді? Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді», — деп жауап береді.

Бір күні жиында отырған Досбол шешеннен: «Қол бастау қиын ба, жол бастау қиын ба, сөз бастау қиын ба?» — деп сұрайды. Сонда Досбол: «Қол бастау қиын емес — көк найзалы ерің болса. Жол бастау қиын емес — соңына ерген елің болса. Бәрінен сөз бастау қиын: тауып айтсаң — мереке қылады, таппай айтсаң — келеке қылады», — дейді.

Ертеде Шамар мен Зұлқаш атты екі адам бір ауылда өмір сүріпті. Шамар сөзге шебер, пысық екен, ал Зұлқаш жуас, момындау көрінеді. Бір күні ауыл жігіттері жорыққа аттанарда, Шамар: «Бәріміздің барғанымыз дұрыс-ақ, осы Зұлқаш не бітірер екен?» — дейді.

Сонда Зұлқаш: «Шамар-ау, сені бірдеңе білетін жігіт пе десем, ештеңе білмейді екенсің. Атысып жатқан жау сенің Шамар, менің Зұлқаш екенімді қайдан айырсын?» — деп жауап береді. Жігіттер «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деп күлісіп, атқа қонады.

Тапқырлығымен аты шыққан Бөлтірік ақын бірде бір бектің үйіне қонады. Бек оның киіміне мысқылдап: «Е, Бөлтірік, асығып киінгенсің бе, әйелдерше киіміңнің бірі ұзын, бірі қысқа ғой?» — дейді.

Бөлтірік сабырмен: «Ай, Бәке-ай, нені сұрайсың? Ұл өскен соң ұл киінді, қыз өскен соң қыз киінді. Мен олармен жарысайын ба? Ұзын болса — ұлымдікі, қысқа болса — қызымдікі шығар», — деп жауап қайтарады. Бек перзентсіз екен. Қатты ұялып, сөзін доғарады.

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарында ел босып, жұрт аштық көргенде, бір көкала бие он бес ауылға азық боларлықтай сүт береді екен. Иесі «көз тиеді, тіл тиеді» деп биесін сайдан-сайға жасырып сауатын болыпты.

Бір күні бие сауып отырғанда, алыстан төрт адам көрінеді. Олар келіп қалғанша сүтті сауып үлгермей, иесі көнекке «Тіл болсаң, тасқа тисін» деп қара тас салып жібереді. Жолаушылар «манадан сауғаның көл болып ағарлық еді ғой» деп таңданғанда, иесі: «Бием жуырда иімейтін жаман мінез көрсетіп жүр еді, сіздердің алдарыңызда ғана зорға иіді», — деп құтылыпты.

Кісілер кеткен соң, сүтті сабаға құйса, көнектің түбіндегі қара тас төртке бөлініп қалыпты. «Тіл тас жарар, тас жармаса — бас жарар» деген сөз содан қалған деседі.

Әмір Темір Үндістанға сапарында өнерпаздарды шақыртып, «осы шаһарда асқан сазгер бар» дегенді естігенін айтады. Шабармандар бір соқыр сазгерді алып келеді. Өнеріне разы болған патша есімін сұрағанда, ол: «Атым — Мемлекет», — дейді.

Патша жымиып: «Мемлекет те соқыр бола ма?» — дегенде, зағип сазгер: «Егер мемлекет соқыр болмаса, ақсақты үйіне кіргізбес еді», — деп жауап береді. Сөз тапқырлығына риза болған Темір оған мол сый береді.

Ертеде бір бай қонақасы бермек болып, қызметшісіне: «Жұрт таңғалатындай дастарқан жай, тағамдарың өте тәтті болсын», — дейді. Қызметші базар аралап, тек тіл сатып алып, сан түрлі ас әзірлейді. Қонақтар сүйсініп жеп, неге бәрі тілден жасалғанын сұрайды.

Қызметші: «Өмірімде тілден дәмді нәрсе көрмедім. Тіл адамдарды табыстырады, ғылымның кілті — сонда. Ол шындық пен даналықтың құралы; соның көмегімен халық білім алады, өмір шаттығын мадақтайды», — дейді.

Келесі жолы бай: «Енді ең ащы тағам әзірле», — дейді. Қызметші тағы да тек тілден ас дайындайды. Бай ашуланғанда, ол: «Неге ашуланасыз? Өмірде тілден өткен ащы жоқ: адамдарды қағыстыратын да, ел мен жерді жауластыратын да — осы тіл. Бәле-жала, өтірік пен күмән де содан туады. Сондықтан тапсырманы осылай орындадым», — деп жауап береді. Қонақтар да, үй иесі де сөз мәнін түсініп, сабасына түседі.

Тілді тек қарым-қатынас құралы деу — үлкен қателік. Тіл — сөзбен шектелмейтін құдірет. Франция королі V Карл бір кездері: «Ағылшын тілі — дипломатияның, неміс тілі — соғыстың, итальян тілі — сүйіспеншіліктің, ал француз тілі — достықтың тілі» деп бағалаған. М. В. Ломоносов орыс тілі осы қасиеттердің бәрін бойына сіңіргенін жазған.

Ал қазақ тілі — арман мен мұңның, қайғы мен қуаныштың, сүйіспеншілік пен күйініштің, іңкәрлік пен құштарлықтың, сағыныштың қуатын бойына дарытқан нұрлы тіл. Академик Радловтың: «Қазақ тілінің түркі мәдениетіне тигізген әсері француз тілінің Еуропаға тигізген әсерімен бірдей», — деген бағасы да соның дәлелі.

Қазақ тілінің байлығы мен икемділігін орамын тауып қолдансаң, ойыңнан «бал тамады». Бұл тілмен сурет салуға да, тас қашауға да, ағаш оюға да, текемет өрнектеуге де болады — бәрінің бастауы халық қазынасында, ақыл-парасатында жатыр.

Өзге түгілі жаттың өзі мойындаған жорға тілді қалай өгейсітуге болады? «Қазақ қазақпен ана тілінде сөйлессін» деген ойдың астарында үлкен жауапкершілік бар. Ана сүтімен дарыған тілді ешқашан өгейсітуге болмайды.