Шеміршекті балықтарда тыныс алу мүшесі желбезектер
Сабақ тақырыбы
Шеміршекті балықтардың ерекшеліктері және оларды қорғау
Сынып
11-сынып
Курс
«Жануарлар әлемі» (қолданбалы курс)
Сабақ түрі
Сайыс сабақ
Оқыту әдістері
Сұрақ–жауап, әңгімелесу, түсіндіру
Көрнекіліктер
- Кестелер
- Жануарлар бейнеленген суреттер
- Карточкалар
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Оқушылардың жануарлар туралы түсінігін толықтыру; балықтардың тіршілігі мен бейімделу ерекшеліктерін түсіндіру; адам мен қоршаған орта байланысын ашу.
Дамытушылық
Ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту, сөздік қорын молайту; өз ойын жүйелі тұжырымдап жеткізуге үйрету; танымдық белсенділікті арттыру.
Тәрбиелік
Табиғатты қорғауға, қоршаған ортаны аялауға және жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Кіріспе: Балықтар туралы жалпы мәлімет
Балықтар — сулы ортада тіршілік етуге бейімделген омыртқалы жануарлар тобы. Қазіргі таңда дүниежүзіндегі су айдындарында шамамен 20 000 түрі кездеседі. Балықтарды зерттейтін зоология саласы ихтология деп аталады.
Дене құрылысының негізгі бөліктері
- Денесі бас, тұлға және құйрықтан тұрады.
- Жүзбе қанаттары қозғалысты, бағытты және тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.
- Арқа және аналь жүзбе қанаттары денені тұрақты ұстауға көмектеседі.
- Құйрық жүзбе қанаты негізгі қозғаушы күш болып, бағыт береді.
Жіктелуі
Балықтар екі ірі топқа бөлінеді: шеміршекті және сүйекті балықтар.
Шеміршекті балықтар
Екі класс тармағы: тақтажелбезектілер және тұтасбастылар.
Сүйекті балықтар
Төрт класс тармағы: шеміршекті-сүйекті, қос тынысты, саусаққанатты, сәулеліқанатты.
Адам өміріндегі маңызы
- Балық — адамды нәруызға бай тағаммен қамтамасыз ететін маңызды ресурс.
- Еті, уылдырығы, бауыр майы тағам ретінде пайдаланылады.
- Кейбір өнімдерінен дәрі-дәрмек дайындалады, ал қалдықтары мал азығына қосылады.
- Кәсіптік маңызы бар түрлерін көбейту үшін балық зауыттарында қолдан ұрықтандыру және шабақ өсіру жүргізіледі.
Сүйекті балықтардың сыртқы құрылысы
Сүйекті балықтар әртүрлі су қоймаларында тіршілік етеді. Олардың мекені оттегінің мөлшері, температура және тұздылық бойынша өзгеше болады. Тұщы су балықтары теңіз балықтары сияқты су қабатында ғана емес, кейде түбіне жақын аймақта да өмір сүреді.
Қаңқа және дене бөліктері
- Қаңқасында сүйектер көп, құрылымы шеміршекті балықтарға ұқсас бөлімдерден тұрады.
- Денесі: бас, тұлға, құйрық.
- Бассүйек, омыртқа жотасы, иық белдеуі мен жұп көкірек жүзбе қанаттарының, жамбас белдеуі мен жұп құрсақ жүзбе қанаттарының қаңқасы ажыратылады.
Ерекше белгілері
- Желбезектерінің сырты сүйекті қақпақпен жабылған.
- Көпшілігінде ауыз алдыңғы бөлікте орналасады; жақ сүйектері мен бас сүйекте тістер болады.
- Торсылдақ бар — суда қалқып тұруға және тереңдікті реттеуге көмектеседі.
- Екі бүйірін бойлай бүйір сызық мүшесі орналасады.
Негізгі терминдер
Ғылыми ұғымдар
- Ихтология
- Балықтарды зерттейтін ғылым.
- Торсылдақ
- Іші ауаға толы қапшық тәрізді мүше; суда қалқып тұруға және тереңдікті реттеуге көмектеседі.
- Желбезек
- Газ алмасу мүшесі; сүйекті балықтарда желбезек сүйекті қақпақпен жабылады.
Анатомиялық және биологиялық терминдер
- Жүрек
- Екі қуысты: 1 жүрекше және 1 қарынша.
- Қанайналым шеңбері
- Біреу.
- Бүйрек
- Жұп бүйрек ұзын таспа тәрізді.
- Уылдырық
- Жұмыртқа жасушалары.
Нақты сандар мен деректер
20 000
дүниежүзіндегі балық түрлерінің шамамен саны
5–7
жұп желбезек (шеміршекті балықтарда)
≈180
Қазақстанда кездесетін балық түрлері
100–200 г
балық тұтыну жүрек жұмысына оң әсер етуі мүмкін
3–6 тәулік
шабақтың дамуына кететін уақыт (берілген дерек бойынша)
16
Қазақстанның Қызыл кітабына енген балық түрлері
98 000 – 1 500 000
сазанның бір рет уылдырық шашқанда беретін уылдырық саны (шамамен)
Сайыс бөлімі: шеміршекті балықтар
Сайыс екі топқа бөлініп өткізіледі: «Акула» және «Скат». Төмендегі бөлімдерде шеміршекті балықтардың сыртқы және ішкі құрылысы жүйеленіп берілген.
1-кезең: «Акула» тобы — сыртқы құрылысы
- Теңіздер мен мұхиттарда тіршілік етеді.
- Қаңқасы толықтай шеміршектен тұрады: бас қаңқасы, ми сауыты, жақ, тіл асты және желбезек доғалары.
- Омыртқа жотасы тұлға және құйрық бөлімдеріне бөлінеді; омыртқалар арасында желінің қалдығы сақталуы мүмкін.
- Тұмсығы созылыңқы келеді.
- Желбезек қақпағы болмайды, сондықтан 5–7 желбезек саңылауы бастың екі жағында ашық орналасады.
- Торсылдақ жоқ.
- Жұп көкірек және жұп құрсақ жүзбе қанаттары көлбеу орналасады.
- Құйрық жүзбе қанаты тең қанатты емес: үстіңгі бөлігі ірілеу.
- Терісі тіс тәрізді плакоидты қабыршақпен қапталған (дентин және эмаль қабаттары болады).
1-кезең: «Скат» тобы — ішкі құрылысы
Ас қорыту жүйесі
Ауыз қуысы → жұтқыншақ → өңеш → көлемді қарын → қысқа аш ішек → жуан тоқ ішек → тік ішек → клоака. Аш ішекке бауырдан өт өзегі және ұйқы безінің өзегі ашылады. Жақтары қозғалмалы, тістері ірі; тілі нашар дамыған.
Тыныс алу жүйесі
Тыныс алу мүшесі — желбезек. Желбезектер желбезек доғаларынан, желбезек аралық пердеден және желбезек шашақтарынан тұрады. Әдетте 5 жұп желбезек доғасы болады, шашақтарын ұсақ қылтамырлар торлайды.
Қанайналым
Жүрегі екі қуысты: 1 жүрекше және 1 қарынша. Қанайналым шеңбері біреу. Жүрек арқылы көбіне көмірқышқыл газына бай вена қаны өтеді. Желбезекте оттекке қаныққан артерия қаны арқа қолқа арқылы денеге таралады.
Зәр шығару
Жұп бүйрегі таспа тәрізді. Зәр бір жұп несепағар арқылы клоакаға ашылады.
Жүйке жүйесі және сезім мүшелері
Миы жақсы дамыған: алдыңғы ми, аралық ми, ортаңғы ми, мишық және сопақша ми. Жылдам жүзуге байланысты мишық айқын жетілген. Иіс сезуі өте жақсы; көзіне тән белгілер: қасаң қабық салыстырмалы жазық, көз бұршағы шар тәрізді. Есту мүшесі — ішкі құлақ. Бүйір сызығы жақсы дамыған.
Көбеюі
Дара жынысты. Аталықтарында жұп тұқым жолы, аналықтарында жұп жұмыртқа жолы болады. Көпшілігі іштей ұрықтанады. Кейбірі ұрықтанған уылдырық шашады, ал кейбір түрлері тірі шабақтайды.
2-кезең: Сұрақ–жауап
«Акула» тобы
-
Шеміршекті балықтардың қаңқасы неден тұрады?
Жауап: шеміршектен.
-
Терісі қандай қабыршақпен қапталған?
Жауап: плакоидты қабыршақпен.
-
Акуланың дене тұрқы мен салмағы қандай болуы мүмкін?
Жауап: 20 см–20 м-ге дейін, салмағы 14 тоннаға дейін.
-
Акуланың бауырынан не алынады?
Жауап: техникалық балық майы.
-
Терісі неше қабаттан тұрады?
Жауап: 2 қабаттан — сыртқы қабаты эпидермис (эпителий ұлпасы), ішкі қабаты нағыз тері (дәнекер ұлпа).
-
Ас қорыту жолының негізгі бөліктерін ата.
Жауап: ауыз → өңеш → көлемді қарын → қысқа аш ішек → жуан тоқ ішек → клоака.
-
Акуланың кең тараған түрлерінің бірі?
Жауап: жолақ акула.
-
Скаттар не үшін ауланады?
Жауап: еті жеуге жарамды болғандықтан және кәсіптік мақсатта.
-
Шеміршекті балықтар қалай ұрықтанады?
Жауап: іштей; кейбір түрлері тірілей туатын болады.
-
Жұп жүзбе қанаттары денеде қалай орналасады?
Жауап: көлденең (көлбеу орналасуы да кездеседі).
«Скат» тобы
-
Шеміршекті балықтар қайда тіршілік етеді?
Жауап: көбіне тропикалық және субтропикалық теңіздер мен мұхиттарда.
-
Желбезек саңылаулары неге сыртқа тікелей ашылады?
Жауап: желбезек қақпағы жоқ болғандықтан.
-
Шеміршекті балықтарда торсылдақ бола ма?
Жауап: жоқ.
-
Адамға шабуыл жасауы мүмкін акула түрі?
Жауап: сұр акула.
-
Акулалардың көру мүшесі қалай дамыған?
Жауап: салыстырмалы түрде нашар (иіс сезуі әлдеқайда күшті).
-
Скаттардың дене өлшемі мен салмағына мысал келтір.
Жауап: 6–7 м-ге дейін, салмағы 2,5 тоннаға дейін.
-
Акуланың иіс сезуі қалай дамыған?
Жауап: өте жақсы; 0,5 км қашықтықтан қанның иісін сезуі мүмкін.
-
Шеміршекті балықтардың тыныс алу мүшесі?
Жауап: желбезек (желбезек доғасы, перде, желбезек шашақтары болады).
-
Қанайналым жүйесінің негізгі белгісі?
Жауап: жүрек 2 қуысты (1 жүрекше, 1 қарынша), қанайналым шеңбері біреу.
-
Скаттарда улы без қайда орналасады?
Жауап: құйрық тұсындағы шаншар тікен аймағында.
Қорытынды және қорғау идеясы
Шеміршекті балықтар — теңіз экожүйелеріндегі маңызды буын. Оларды қорғау табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Әсіресе кәсіптік аулауда жауапкершілік, сирек түрлерді сақтау және табиғи мекендерін ластамау — нақты нәтижеге жеткізетін басты қадамдар.
Жауапты тұтыну
Кәсіптік аулауды ғылыми негізделген мөлшермен жүргізу, заңсыз аулаудың алдын алу.
Мекенін сақтау
Теңіз бен өзен-көлдерді ластанудан қорғау, тіршілік ортасын бұзбау.
Білім және насихат
Экологиялық сауаттылықты арттыру, Қызыл кітапқа енген түрлер туралы ақпарат тарату.