Математика - тіл білімін зерттеу құралы
«Математика, физика және лирика» қорытынды кеші
Мақсаты: шығармашылық қабілеттерді дамыту, математика мен физика пәндеріне қызығушылықты арттыру және берік білім негізін қалыптастыру.
Кештің ашылуы
Шақыру өлеңі
Уа, халайық, халайық,
Бәріңе жар салайық!
Бүгінгі кеш төрінде —
Дарындылар елінде,
Тапқыштардың тілінде
Есеп шешіп жарысып,
Жұмбақ шешіп аңдысып,
Есеппен ән салысып,
Көңілді кеш жасайық,
Жұмбақ шеруін шашайық.
Мұнда қызық тағы бар:
Жаңылтпаш та, жұмбақ та бар.
Ат салысып, аянбай,
Бар өнерге басайық!
Математика туралы ой
Математика — бұралаңсыз, нақты ілім;
Үйрететін бақыт тілін, бақ тілін.
Айдынында сүңгіп-сүңгіп жүзсең бір,
Тарқалмайды қуаныш пен шаттығың.
Шығамын десең биік шыңның басына,
Адал досың — біліміңді ал қасыңа.
Зула, топ жар! Бәйгеге түс, бекем бол;
Тула, толқы, тебірен — бірақ тасыма.
Түйін: Математика — ғылымның негізі, білімнің көзі. Қиындыққа мойымай, осы ілімді игерген жан биіктейді, самғайды.
Әндер: математика мен физика әуені
«Математика» әні
Ананың тілі әнінің әуенімен:
Мектепке келдім, ұстазды көрдім,
Жазу, сызу мен санау үйрендім.
Сан мен өрнек, теңдеу мен бөлшек —
Сырына оның үңіліп көрсек.
Қайырмасы:
Математика — бар ілімнің басы,
Математика — ғылым патшасы,
Математика — өмір тірегі,
Математика — шәкірт жүрегі.
Сенсіз дүниеге бара алмаймыз,
Сенсіз үйлерді сала алмаймыз,
Сенсіз уақытты біле алмаймыз,
Сенсіз тарихты жаза алмаймыз.
«Физика» әні
Жер бетінде адам өмір өткізер,
Бар нәрсеге білім қолды жеткізер.
Бар ізгілік — тек білімнен алыңдар,
Білімменен аспанға жол салыңдар.
Физика да табиғат тілімен тілдесер,
Аяғыңды аттап бассаң — кездесер.
Сұлулықтың сыры ғой ол көз тастар,
Барлық ғылым табиғаттан жаралған.
Бәрінің де бағынары — физика,
Сондықтан да физикасыз күнің жоқ.
Музыка, математика және физика: Әл-Фараби көзқарасы
Музыка — ғылымдар тоғысы
Орта ғасырда өмір сүрген ұлы ғұлама Әл‑Фараби «Музыканың ұлы кітабы» еңбегінде музыканы физика, математика және медицинамен байланыста қарастырады. Физикадағы тербеліс, математикадағы шектің өзгерісі, медицинадағы жүрек пен өкпе тербелістері — барлығы бір заңдылыққа бағынады.
Дыбыс пен теңдеу
Әл‑Фараби дыбыстың периодты тербелістен пайда болатынын атап, оны математикалық теңдеулер арқылы сипаттауға болатынын көрсетеді. Ішектің ұзындығы мен амплитудасы арасындағы байланыс туралы түсініктер кейін ғылымда дамып, мұндай тәуелділіктерді сипаттауда Эйлер еңбектері ерекше рөл атқарды.
«Математика қандай ғылым?» — пікірталас және талдау
2050 жылға бағыт алған заманда білім — әркімнің ең үлкен еншісі. Сондықтан математика тарихына үңіліп, «математика қандай ғылым?» деген сұраққа жан‑жақты жауап іздеу маңызды.
Бұл — жеңіл сұрақ емес; бір ғылымның жүйесін, табиғатын және қолданылу өрісін түсінуге бастайтын күрделі мәселе.
Математика тарихының 4 кезеңі
- Бастау кезеңі: математикалық білімдердің пайда болуы, қорлануы, жинақталуы және дамуы. Ежелгі дәуірден б.з.д. VI–VII ғасырларға дейін.
- Теориялық дербестену: арифметика, алгебра, геометрия, тригонометрияның жеке теориялық пән болып қалыптасуы. XVII ғасырға дейін.
- Айнымалы шамалар дәуірі: жоғары математиканың тууы мен қалыптасуы. XIX ғасырдың соңының екінші жартысына дейін.
- Қазіргі математика: жиындар теориясының дамуы, математикалық логика ықпалы. XX ғасырдың 40-жылдарынан бастап компьютерлердің жасалуына негіз болды.
Студенттердің көзқарастары (қысқаша)
- Математика — ойды жетілдіретін, тәжірибелік әрі жаратылыстану ғылымына жақын сала.
- Математика — қоғамдық ғылымдарды зерттеудің құралы.
- Математика — сурет, сызу және кеңістікті бейнелеу мәдениетінің тірегі.
- Математика — тіл білімін зерттеуде қолданылатын логикалық аппарат.
- Математика — зерттеудің әмбебап құралы.
- Математика — өндіріс, еңбек және күнделікті тұрмысқа қажет практикалық құрал.
- Математика — есептеу техникасы, кестелеу, сызба, сұрыптау және ой қорыту тәсілдері.
- Математика — абстракциялау, жинақтау және қолдану үдерісі.
- Математика — шындықты бейнелейтін ғылыми идеялар жүйесі.
- Математика — ақиқатқа, қарапайымдылыққа, жаңалыққа ұмтылатын рух; шыдам мен дәлдік мектебі.
Халық мұрасы: мақал-мәтел, жаңылтпаш, жұмбақ
Мақал-мәтелдің орны
Мақал-мәтел — халқымыздың ең көне әрі ең бай мұрасы. Ол уақыт өткен сайын жаңарып, әр дәуірдің тұрмыс-тіршілігін, мәдени қалыптарын танытады. Көсемдер мен шешендердің, ақындар мен абыздардың, батырлар мен билердің ұтымды ойларымен толығып отырған бұл қазына — тілге нәр, сөзге көрік береді.
Мақал-мәтелдер көбіне әдет-ғұрып, салт-сананы, таным-талғам мен талап-парыз нормаларын бекітетін тәрбиелік қызмет атқарады.
Жаңылтпаш — тіл жаттықтыру мектебі
Жаңылтпаш — қазақ ауыз әдебиетінің шағын жанры. Ол ойын-сауықта жұртты күлдіріп қана қоймай, жас ұрпақтың тілін жаттықтырып, сөзді шапшаң әрі анық айтуға үйретеді.
1)
Бес түп алма — бестік алғандікі,
Төрт түп алма — төрттік алғандікі.
Бестік алған төрт түп алмайды,
Төрттік алған бес түп алмайды.
2)
Жоғалды бес шыбыш,
Жоқ әлі еш сыбыс.
Жоқ әлі еш сыбыс,
Жоғалды бес шыбыш.
3)
Шеңбер, шеңбер — доп емес,
Доп сияқты доп емес.
«Доп» деп, «доп» деп шеңберді
Ойлама — шеңбер ол емес.
4)
Оны «мың бір нар бар» деме,
«Он бір мың нар бар» деме,
«Сол бір нар бар» де.
Жұмбақ — алғырлықты сынайтын жанр
Жұмбақ — белгілі бір затты немесе құбылысты тұспалдап сипаттайтын, шешушінің тапқырлығын сынайтын қысқа жанр. Кейде бейнелі суретпен де беріледі.
Біз санбыз сызықпен бөлінген,
Математиканы ұқпас адамға
Құбыжық боп көрінген.
Дұрыс, бұрыс, аралас,
Ондық болып бөлінген.
Жауабы: бөлшек сан
Нүктеден екі сәуледен
Құралған, айтшы бұл не екен?
Жауабы: бұрыш
Алды-артымыз шексіз деп,
Жете алмайсың біздерге.
Сәуле менен кесінді
Шыққан тегін білсе де.
Жауабы: түзу
Физикалық айтыс: табиғат құбылыстарын түсіндіру
Сұрақ–жауап түріндегі айтыс
1-жағы
Көк аспанның төрінде
Бұлттар жүзіп барады.
Күн күркірі тегін бе?
Жаңбыр неге жауады?
2-жағы
Конденсация есебінен
Көктен жаңбыр жауады.
Ауа біркелкі қызбаған соң,
Жауын да соған болады.
1-жағы
Бұлт аспанның төрінде
Найзағай неге ойнайды?
Байқап тұрсаң, түбінде
Жаңбыр жаумай қоймайды.
2-жағы
От ойнатқан бұлтты аспан —
Зарядтардан түзілген.
Күркірегені гүрілдеп,
Артынша күн күлімдеп.
1-жағы
Жылдың төрт мезгілінде
Мазасыз жел соғады.
Әлде бұл өздігінен бе?
Себебі неден болады?
2-жағы
Температура бір болмай,
Жылы ауа тарайды.
Конвекция пайда болып,
Жел соқты деп санайды.
1-жағы
Қыста аспан түнеріп,
Қар жауады себелеп.
Себебін біз де білейік,
Сұрақ қойдық: «неге?» деп.
2-жағы
Қардың жауу себебі —
Су буының кристалдануы.
Жерге құлап түсуі
Ауырлық күшінен болады.
9-дың көбейту кестесінің құпиясы
Үлгі қатар
1×9=09
2×9=18
3×9=27
4×9=36
5×9=45
6×9=54
7×9=63
8×9=72
9×9=81
10×9=90
Тағы бір қызықты тәсіл — 10 саусақ арқылы 9-дың көбейту кестесін көрсету. Бұл әдіс әсіресе бастауыш сынып оқушыларына жеңіл әрі есте қаларлық.
Қорытынды ән және алғыс
Кеш түйіні
Жүзген кеме тұманда неге адаспайды?
Немесе ол да бір маңда төмен неге шөкпейді?
Оны сақтап қалатын — математика ғылымы.
Сондықтан да ерінбей, сол ғылымның тілін біл.
Бүгінгі кеш талайдың шабытын шыңдады. Тәрбиесі мен тәлімі мол, әсері терең жүздесу болды. Көңіл бөліп келген барша көрерменге алғыс айтамыз!
Ойындар: ғылымды қимылға қосу
Физикалық ойын: «Атомдар мен молекулалар»
Ортаға 8 студент шығады: олар — атомдар. Жүргізуші «3 молекула!» дегенде қатысушылар үш-үштен топтасып, молекула құрауы керек. Шартты дұрыс орындамағандар ойыннан шығады.
Математикалық ойын: «Формулалар биі»
Ортаға 8 студент шақырылады. Әрқайсына формула жазылған парақшалар беріледі. Мақсат — бір-бірін толықтырып, формулаларды дұрыс және толық күйінде құрастыру.
Математика мен физика — өмірдің тілі. Сондықтан ерінбей, сол ғылымның тілін меңгерейік.