Майдан даласында
Тақырыбы
Қызды батыр ел — ұлы ел
Білімділік
Оқушыларға Әлия Молдағұлованың өжеттілігі, қайсарлығы мен ерлігі туралы түсінік беру.
Дамытушылық
Елін, жерін сүйетін, тәуелсіз Қазақстанның нағыз патриоты болатын ұл-қыздарды тәрбиелеу.
Тәрбиелік
Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, тіл байлығын дамыту, ой-өрісті кеңейту.
Көрнекіліктер
- Плакаттар: Әлияның суреті
- Буклеттер, кітаптар, газет қиындылары
- «Арулар — отты жылдарда»
- «Шығыс шынары»
- «Әлия — ғасыр аруы»
Кіріспе сөз
Ерлермен қатар атқа мініп, найза ұстап, ел қорғаған қайсар жандар тарихымызда аз емес. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда өмір сүрген массагет елінен шыққан Томирис — Отан қорғаудың мәңгілік үлгісі. Қорқақтық пен сатқындықты кешірмейтін рухани тірегіміз — Ұмай ана туралы аңыздардың өзі тектілік тәрбиесінің терең тамырын аңғартады.
Шығыс қыздарына тән өжеттілік пен жауға деген өшпенділік Томирис рухынан бастау алғандай. Керей хан мен Әз-Жәнібектен бастап Абылай хан, Қабанбай, Бөгенбай, Есет батырларға дейін жалғасқан ерлік желісі ХХ ғасырда да үзілген жоқ: Бауыржан Момышұлы, Қасым Қайсенов, Талғат Бигелдинов сынды тұлғалармен бірге «Шығыстың қос шынары» атанған Мәншүк пен Әлия ел жадында ерекше орын алды.
Әлия мен Мәншүк — халық үшін егіз ұғым. Қос ару қазақ елінің Жанна д’Аркі атанып, тарих төрінде бірін-бірі биіктете түсуде. Бұл есімдер ұлттың қадір-қасиетін, мінезін, патриоттық қуатын асқақтатады. Ақын айтқандай, олар — «қыз емес, қызыл от болып жаралған» тұлғалар.
Негізгі ой
Ерлік өлшемі — Отанды, достықты, болашақты Әлияша сүюден басталады.
Әлия Молдағұлова: қысқаша өмірбаян
Туған жері мен балалық шағы
Әлия Молдағұлова (шын есімі — Әлия) Нұрмұхамедқызы 1924 жылғы 15 маусымда Ақтөбе облысы Қобда ауданына қарасты Көкбұлақ ауылында дүниеге келді. Әкесі Нұрмұхамбет Сарқұлов бай тұқымынан шыққан ұрпақ ретінде қуғынға ұшыраған. Анасы Маржан 1932–1933 жылдардағы ашаршылық кезінде қаза болды. Сегіз жасында жетім қалып, оны ағасы Әубәкір тәрбиесіне алады.
Оқу жолы және мінезі
Кейін отбасы Ленинград қаласына көшіп, Әлия сонда білім алды. Жағдайға байланысты балалар үйінде тәрбиеленді. Ол ерекше ұстамды, зерек, жаңалыққа құштар болып өсті.
Майданға аттану және ерлік жолы
Соғыс басталғанда Әлия небәрі 17 жаста еді. Ол майданға өзі сұранып, мергендер мен атқыштарды даярлайтын бөлімде оқып шығады. Майдан даласында қойылған сұрақтарға батыл жауап береді:
Әлияның жауабы
«Мен Молдағұловамын. Қазақстандықпын. Жасым 17-де. Майданға өз бетіммен келдім. Қандай да болсын жауынгерлік тапсырманы орындауға дайынмын. Керек болса, Отан үшін қаза табуға да дайынмын».
Әскери қызметі
Әлия 54-атқыштар бригадасының 4-батальоны, 3-ротасында мерген болды.
Мергендік есебі
Ұрыс басталғанға дейін оның есебінде жойылған 35 жау солдаты болды.
Соңғы шайқас
1944 жылғы 14 қаңтарда Казачиха түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапты.
Казачиха түбіндегі шешуші сәт
Новосокольники ауданының солтүстігінде болған ұрыстарда Әлия асқан табандылық, ержүректілік, батылдық көрсетті. Батальонға жауды Казачиха деревнясынан қуып шығып, Новосокольники–Дно теміржолын кесіп тастау міндеті жүктелді.
Жау оқты борандатып жаудырғанда Әлия жараланып құлайды. Бірақ жарасына қарамастан «Алға!» деп ұрандап, қайта ұмтылып, бірінші болып жау траншеясына кірді. Қысқа ұрыстан соң батальон жаудың қорғаныс шебін бұзып өтті.
Марапат
1944 жылғы 4 маусымда Әлия Молдағұловаға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Хаттан үзінді: майдандағы адам үні
Сапураға хат (1943 жылғы 28 шілде)
Туыстарға аманат, болашаққа сенім
«Сәлем! Қайырлы таң, қымбатты Сапура! Менің хатымның саған қашан жететінін білмеймін, бірақ сонда да жауынгерлік өмірімдегі соңғы жаңалықтарды хабарлауға асығамын. Қазір мен жол үстіндемін. Алдыңғы күні аттанғанбыз, бүгін, сірә, көздеген жерге жетіп қалармыз деп ойлаймын, бірақ бұл анық емес.
Қайда бет алғанымды өзің де шамалайсың. Бірақ сенен бұл жөнінде қынжылмауды өтінемін: мектепте әлі біраз уақыт оқуға қалдырса да, өзім сұранып аттандым. Өміріме өкінбеймін… Бірақ жүректі билеген бір ой бар: ол — өзім туралы емес, сендермен, сәбилермен, жеңгеммен, жалпы туыстарыммен кездесе алмағаным.
Жеңешеме менің майданға өз еркіммен аттанғанымды, көңіл күйім жақсы екенін, хал-жағдайым тәуір екенін жаз. Қобалжымасын. Сондай-ақ, Әлия сәбилерге мейірімді болуды өтінеді деп жеткіз. Жеңешем балаларды адал ниетті, батыл, халық ісіне берілген, әсіресе ата-анасы мен жақындарын сыйлайтын азамат етіп тәрбиелесін.
Өмірде барлық жақсылыққа жет деген өзіңе арнаған ізгі тілекпен — Әлия».
Жыр жолдары: ерлікке қойылған ескерткіш
Әлия мен Мәншүк туралы
Әлия, Мәншүк — қайсар гүлі қазақтың,
Ерлігіне таңданамын ғажап тым.
Солар төккен қызыл қанның арқасы,
Қазақстан аспанында азат күн.
Желбірейді бейбітшілік жалауы,
Орындалып жас ұрпақтың қалауы.
Әлия, Мәншүк жүрегі боп жанып тұр,
Мәңгілік от ескерткіші алауы.
Отан туралы
Отан! Отан! Сен болмасаң не етер ем?
Мәңгілікке бақытсыз боп өтер ем.
Өмірден бұл өксуменен кетер ем.
Құс ұясыз, жыртқыш інсіз болмайды,
Отансыз жан өмірінде оңбайды.
Өзін-өзі қорлайды да сорлайды —
Тірі адамға сол қайғы.
Екі Отан жоқ. Жалғыз Отан — мекенің.
Ерлік туралы толғау
Ар-намысы азаматтың таразыға түскен шақ,
Күндері үшін болашақтың әр қарыс жер қорғалмақ.
Бір Қобдадан сегіз ердің шығуы — бұл тегін бе еді?
Айғағындай күш-жігердің мерген қызым — Әлия еді.
Атқан оғы мүлт етпеген, дұшпанын ойсыратты,
Бір шайқаста жұрт күтпеген жиырма үш жауды жайратты.
Түйін
Ерлік — бір сәттік әсер емес, ұрпақтың мінезін қалыптастыратын рухани өлшем.
Есімнің мәңгілікке айналуы
Бүгінде Әлия Молдағұлова есімімен аталған теплоходтар, мектептер, бригадалар бар. Е. Хасанғалиевтің «Әлия» әні, Мансұр Сағатовтың симфониясы, Б. Аюханов қойған балет — есімді ғана емес, ерлікті ұлықтаудың белгісі. Әлия туралы фильмдер түсірілді, Мәскеуде, Санкт-Петербургте, Ақтөбеде, Қобдада, Новосокольникиде Әлия атындағы мұражайлар мен көшелер бар.
Туған жер мұражайындағы жазба
Әлияның туған жеріндегі мұражайда қалдырылған қолтаңбада мына ой айтылады: Әлияның жарқын өмірі, Ұлы Отан соғысында көрсеткен ерлігі, туған еліне деген зор махаббаты — халқымызға және барлық ұрпаққа үлгі-өнеге. Бұл сөздердің мәні бүгін де кеміген жоқ: ол жастарды ерлікке, Отанын сүюге тәрбиелейді.
Қорытынды
Бүгінгі әлем таныған Қазақстан тәуелсіздігін көздің қарашығындай қорғау — әр азаматтың парызы. Өмір бар жерде талас-тартыс та болады; ал ерліктің ең биік өлшемі — Отанды, достықты, болашақты Әлияша сүю.
Әлия — өмірін ерлікке айналдырған тұлға. Тарих үшін қас-қағым сәттей көрінген ғұмыр сан ұрпаққа мәңгілік өнеге болды. Ерлігімен елдің атын асқақтатқан Әлия есімі халық жадында әрдайым биік тұрады.
Ән мен хорға арналған жолдар
Хор
«Қазағым — елім менің»
Хор
«Әлия»