Мұғалімнің кәсібін дамытатын оқушы
Кәсіби даму — заман талабы
2014 жылғы 17 қаңтарда Н. Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауында ХХІ ғасырдағы дамыған елдің басты сипаты — белсенді, білімді және денсаулығы мықты азаматтар екені атап өтілді. Сонымен қатар сапалы, бірегей білім беру жүйесінің маңызы айқындалып, оқушы нәтижесі сындарлы ойлау, өзіндік ізденіс пен ақпаратты терең талдау дағдыларын игерумен өлшенуі керектігі айтылды.
Бүгін мектеп партасында отырған оқушы — ертең Қазақстанда өмір сүріп, мемлекетті өркендететін негізгі тұлға. Сондықтан мұғалімнің басты міндеті — мықты білімге ие, бәсекеге қабілетті, ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген дербес тұлғаны қалыптастыру.
Негізгі ой
Мектептің өзегі — оқушы мен мұғалім. Бұл екеуі бірін-бірі толықтыратын, ажырамас тұтас жүйе.
Көрнекті педагог В. А. Сухомлинский: «Сабақ жасөспірімдердің интеллектуалдық өміріне құр ғана сабақ болып қалмас үшін, ол қызықты болу керек…» — деп, сабақтың тартымдылығы оқушыны рухани әлемге жетелейтінін, ал мұғалім сол ортаның құрметті сақтаушысына айналатынын айтқан. Демек, әр сабағын қызықты әрі мазмұнды ете алған мұғалім — өз ісінің шебері.
Дәстүрлі оқытуды сыни талдау: неге өзгеріс керек?
Ғылыми-техникалық прогресс қарқынды дамыған кезеңде мұғалімге «сегіз қырлы, бір сырлы» болу жеткіліксіз. Әртүрлі деңгейдегі (бірі шапшаң, бірі баяу; зейіні, есте сақтауы, ойлау ерекшелігі әртүрлі) оқушының жүрегіне жол тауып, шығармашылық қабілетін дамыту — күрделі әрі жауапты жұмыс.
І (ілгері) деңгейлік бағдарлама курсын аяқтағаннан кейін өз тәжірибеме және мектеп дамуына сыни көзқараспен қарай бастадым. Бұрын мұғалім сабақ жоспарын жасап, қосымша материал жинап, көрнекілік дайындап, түсінікті тілде сабақ өтсе — сонымен шектелетін. Ал сабақтың тиімділігіне, оқушының терең түсінуіне, өз жұмысын талдап-саралауына жеткілікті мән берілмей қалатын.
Дәстүрлі оқытудың байқалған кемшіліктері
- 1 45 минуттың 30–35 минутында мұғалім сөйлейді.
- 2 Оқушыға өз білімін дәлелдеуге толық мүмкіндік берілмейді.
- 3 Көбіне алғыр, үздік оқушылар ғана белсенді қатысады.
- 4 Ұяң, жуас, үлгерімі төмен оқушы тасада қалады.
- 5 Оқушы өздігінен ізденуге, қабілетін ашуға жүйелі түрде тартылмайды.
- 6 Бағалауда мұғалім үстемдігі басым, оқушы дауысы еленбей қалады.
- 7 Бор, тақта, қолдан жасалған көрнекіліктер қазіргі оқушыны әрдайым қызықтыра бермейді.
- 8 Мұғалім көбіне бір технологияға байланып, кәсіби дамуын кеңейтпей қалады.
Мұғалім тұрғысынан
Дайын, «бекітілген» тәсілдерден ауытқуға мүмкіндік азайып, өз идеясын дәлелдеу үшін көп сұраққа жауап беруге тура келеді. Мұғалімнің бастамашылдығы бюрократиялық талаптардың көлеңкесінде қалып, шығармашылық еркіндік шектеледі.
Оқушы тұрғысынан
Оқушы 45 минут бойы тыңдап-жазумен шектеліп, зерттеу, талқылау, дәлелдеу әрекеттеріне сирек қатысады. Қозғалысқа, диалогке, ақпарат көздерін қолдануға тыйым көбейген сайын, жауапкершілік пен дербестік те әлсірейді.
Түйін
Мұғалімнің кәсіби шыңдалуына бірінші қозғаушы күш — оқушы. Оқушысыз мұғалімнің шеберлігі де, дамуы да толық ашылмайды. Сондықтан «оқушы алда, мұғалім кейін» қағидаты — сапалы білімнің негізі.
Жаңа парадигма және 7 модуль: тәжірибедегі бетбұрыс
Бүгінгі таңда білім беру жүйесіне жаңа парадигма қажет. Кеңестік кезеңнен қалған тәсілдер өзгермелі қоғамның талабын толық қанағаттандырмай отыр. Ел дамыған 30 елдің қатарына қосылуды мақсат еткенде, білім беру де нәтижеге бағытталған, ашық, дәлелді және құзыреттілікке негізделген болуы тиіс.
Деңгейлік бағдарлама аясында мұғалімдер оқушыға «қалай оқу керектігін» үйретіп, еркін сөйлейтін, өзіндік уәжін дәл жеткізетін, сыни көзқарасы қалыптасқан, сандық технологияларда құзыретті оқушыны дамытуға бағытталуы қажет (І (ілгері) деңгей мұғалімдеріне арналған нұсқаулық).
Мақсатты орта
Мұғалімнің кәсіби дамуына ең ықпалды кеңістік — өз ұжымы, яғни педагогикалық орта. Өзгеріс мектеп басшылығы, педагогтар, ата-аналар және оқушылар арасында біртұтас түсінік қалыптасқанда ғана орнығады.
Іс-тәжірибе: «Неге? Қалай? Не?» логикасы арқылы өзгеріс енгізу
Курстан кейін мектепте көшбасшылықты Саймон Синек ұсынған «Неге? Қалай? Не?» қағидатына сүйеніп ұйымдастырдым. Мақсат — мәселенің түбірін табу, қолдау тетіктерін құру және нақты әрекеттерді іске асыру.
1) Неге?
«Неге мектепте білім деңгейі төмен?» тақырыбында мұғалімдер арасында семинар өткізілді. Рефлексияда әріптестер кәсіби дамуға енжарлық, ізденістің аздығы, сыни талдаудың жеткіліксіздігі сияқты себептерді ашық мойындады.
2) Қалай?
7 модуль аясындағы тәсілдерді тәжірибеде көрсету үшін ІІІ деңгей курсын тәмамдаған мұғалімдер мастер-класс өткізді. Ынтымақтастық ортада топтық жұмыс, АКТ, сыни ойлау, бағалау, дарынды оқушымен жұмыс элементтері қамтылды.
3) Не?
«Мұғалім кәсіби деңгейін көтеру үшін не істеу керек?» тақырыбында коучинг сессиялары ұйымдастырылып, пәндер бойынша қоғамдастық құру, мектепаралық байланыс және тәжірибе алмасуды күшейту туралы ортақ шешім жасалды.
Ата-анамен серіктестік
«Менің баламның білімі неге төмен?» тақырыбында ата-аналармен кезең-кезеңімен семинар өткізіліп, мектептегі өзгерістер түсіндірілді. Постер қорғау барысында ата-аналар топтық жұмысқа қатысты пікірін айтып, кейбір мұғалімдердің тек оқулықпен шектелуі және оқушы пікіріне жеткілікті мән бермеуі сияқты мәселелерді көтерді. Бұл отбасымен жүйелі серіктестік орнатудың маңызын айқындады.
Аудандық деңгей: желілік қоғамдастық
Аудандық білім бөлімімен келісіп, 33 мектеп директорларымен «Мектеп жұмысының дамуында мұғалімнің рөлі» тақырыбында семинар өткізілді. Рефлексия барысында басшылар «бәрін бірінші басшы шешеді» деген көзқарасқа сыни қарап, мектеп дамуы ұжымдық жұмыс нәтижесі екенін мойындады. Нәтижесінде аудан көлемінде ортақ желілік қоғамдастық құрылып, мақсат-міндеттері мен күтілетін нәтижелері нақтыланды.
Зерттеулерден келетін дәлел
Robinson (2009) синтезі және ЭЫДҰ бастамасымен жүргізілген өзге зерттеулер мектеп басшылығының оқушылар үлгеріміне ықпалының ішінде ең қуатты факторлардың бірі — мұғалімдердің білім алып, кәсіби дамуын жетілдіруге жағдай жасау екенін көрсетеді.
- Мақсат пен күтілетін нәтижелерді айқындау
- Стратегиялық ресурстармен қамтамасыз ету
- Оқыту мен оқу жоспарын жоспарлау, үйлестіру және бағалау
- Мұғалімдердің білім алып, дамуына ықпал ету және тікелей қатысу
- Қолайлы орта құру
Сондай-ақ білім беру туралы қоғамдық пікірде: оқушы алған білімін қайда және қалай қолданатынын түсінуі керек деген ұстаным жиі айтылады. Егер оқушы пәннің ішкі мәнін ұғынбаса, оқу «шынайылықты түсіну мен түсіндіру құралы» ретінде қалыптаспайды. Бұл — мұғалімнің кәсіби дамуы үздіксіз жүріп отыруы қажет екенін тағы бір дәлелдейді.
Қоғамдастықтың нақты әсері: мектеп, мұғалім, оқушы
Мектеп және аудан деңгейінде атқарылған жұмыстардың нәтижесінде педагогикалық қоғамдастық пен желінің мұғалімнің кәсіби шыңдалуына тікелей ықпал ететіні анық көрінді. Қолдау мәдениеті қалыптасқанда мұғалімдердің дарыны мен мүмкіндігі ашылып, мектепті дамытуға әр мұғалім өз көзқарасын қоса бастайды.
Қоғамдастықтың ықпалы
- Мектеп өз білім сапасын көрсете отырып, басқа мектептермен салыстырып, даму бағытын нақтылайды.
- Іс-әрекетті зерттеу арқылы мәселені анықтап, шешім қабылдау дағдысы күшейеді.
- Мұғалімдер өзара үйренуге, тәжірибені біріктіруге, жүйелі ақпарат алмасуға мүмкіндік алады.
- Шешілмей келген мәселелерді талқылау, жаңа идеялармен алмасу мәдениеті қалыптасады.
- Әр баланың ерекшелігіне сай әдіс-тәсілдерді таңдау (дифференциация) нығаяды.
- Сыни талдау арқылы дұрыс шешім қабылдау және кезең-кезеңімен іске асыру тәжірибесі артады.
- Мектепаралық пәндік байланыс күшейіп, мұғалімдердің ізденісі тұрақтанады.
- Бірлескен зерттеу, талдау нәтижелерін жариялау, тәжірибені тарату мүмкіндігі кеңейеді.
- Оқушылардың ақпарат алмасуы мен еркін әрекет етуі үшін орта қалыптасады.
Оқушыға бағытталу — сапаның өзегі
Оқушымен жұмыс барысында оның ішкі жан дүниесіне тереңірек үңілу дағдысы күшейді. Сабақтың сапасы оқушының көңіл күйі, топтағы еркіндігі, өз пікірін айтуы мен дәлелдеуі арқылы айқындалады. Бұл бағытта ата-анамен тұрақты серіктестік — нәтижені бекітетін шешуші фактор.
Қоғамдастықты ұйымдастыру, семинарлар мен мастер-кластар өткізу барысында өз тәжірибеме сыни қарап, аудандық деңгейде жұмыс жүргізуге мүмкіндік алдым. Педагогикалық ортада өз кәсіби деңгейімді талдап, шеберлігімді шыңдай түстім. Тиімді көшбасшылық — мектеп жүйесін жетілдірудің негізгі элементтерінің бірі.