Одағайдың негізгі белгілерін ата
Одағайдың түрлері: мақсат, мазмұн және практикалық тапсырмалар
Бұл сабақта сөз таптары бойынша білім жүйеленіп, одағай сөздердің қолданылу аясы, емлесі және тыныс белгілері нақты тапсырмалар арқылы бекітіледі. Сабақ құрылымы түсіндіру, сұрақ-жауап, «кубизм» стратегиясы және оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту тәсілдеріне негізделген.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: сөз таптарын пысықтау; одағайдың қызметі, емлесі, тыныс белгілері туралы білімді тиянақтау.
- Дамытушылық: ережені мысалдармен бекіту; өздік жұмыс дағдыларын дамыту; сөздік қорды байыту, сауатты жазу мен каллиграфияны жетілдіру.
- Тәрбиелік: одағайды орынды қолдануға тәрбиелеу; жазушылық мәдениетке баулу.
Әдіс-тәсілдер
- Түсіндіру және сұрақ-жауап
- Кубизм стратегиясы
- Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлау
- Деңгейлік тапсырмалар, ойын элементтері
Құрал-жабдық
- Тест, деңгейлік тапсырмалар
- Кубик, кесте
- Төрт түліктің суреттері
- Пәнаралық байланыс: әдебиет
Ұйымдастыру кезеңі: мотивациялық кіріспе
А. Тоқмағанбетовтің «Білген сайын келеді біле бергім…» деген ойына сүйене отырып, сабақ мақсаты — бүгінгі білімді жаңа қадамға жеткізу, үйренгенді тәжірибеде қолдану.
Үй тапсырмасын тексеру және қайталау
Қайталау сұрақтары
- Қазақ тілінің қандай салалары бар?
- Сөз таптарын қай сала зерттейді?
- Сөз таптары дегеніміз не? Қанша түрі бар?
- Шылау сөздер дегеніміз не?
- Одағай дегеніміз не? Одағайлар не үшін қолданылады?
- Одағайға тән негізгі белгілер қандай? Олар сөйлем мүшесі бола ала ма?
- Одағайлардың тыныс белгілері қалай қойылады?
Талдауға арналған мысалдар
«Паһ, мықты екен-ау мынау палуан!»
«Қап, барлық еңбегі далаға кетеді-ау!»
«Аухау-аухау» деп кешкі тымық даланы басына көтерді.
Осы сөйлемдерден одағайларды табыңдар, тыныс белгісін және дауыс ырғағын түсіндіріңдер.
Жаңа сабақ: одағайдың ерекшелігі
Негізгі қағидалар
- Одағайдың лексикалық (негізгі) мағынасы болмайды.
- Сөйлемде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспей, көбіне оқшау айтылады.
- Сондықтан одағай әдетте сөйлем мүшесі бола алмайды. Алайда қосымша қабылдағанда сөйлем мүшесінің қызметін атқаруы мүмкін.
Сөйлем мүшесі қызметіндегі үлгілер
Майланбаған арбалардың шиқылдай шығарған ойбайы (бастауыш) өгіздердің бақайының сыртылын естіртер емес.
Досының қиналып, уһілегенін (толықтауыш) сезіп отыр.
Оның кім екенін Алдияр ә дегенде (пысықтауыш) білген жоқ.
Одағайдың түрлері (мәніне қарай)
1) Көңіл-күй одағайлары
Шаттану, таңырқау, аңсау, қуану, ұнату, ренжу, түңілу, шошыну, назар аударту мәнін білдіреді.
2) Жекіру одағайлары
Жекіру, тыйым салу, бұйыру сияқты реңкті білдіреді.
3) Шақыру одағайлары
Мал, ит, құсты шақыруға немесе қууға байланысты мәнді білдіреді.
Мәдени байланыс: төрт түлікке қатысты тілдік қолданыс
Қазақ халқы малды ерекше қадірлеген. «Мал-жан аман ба?» деп сұрасу да — тұрмыс пен дүниетанымның тілдегі көрінісі. Сондықтан төрт түлікті өсіріп-баптау, асырап сақтау — ұрпаққа аманат.
Ой қозғау: төрт түлік төңірегіндегі білім
- 1 Төрт түліктің пірлерін атау.
- 2 Төрт түліктен алынатын өнімдерді атау.
- 3 Төрт түлікке қатысты мақал-мәтелдер айту.
- 4 Төрт түлікті жасына қарай атау.
Ойын: «Сәйкесін тап»
Төмендегі жұптарды дұрыс сәйкестендіріңдер (шақыру одағайлары).
Мал атауы
- Қой
- Жылқы
- Түйе
- Ешкі
- Сиыр
Шақыру одағайы
- шөре-шөре
- әукім-әукім
- құрау-құрау
- көс-көс
- пұшайт-пұшайт
Түйін: Ниет ету жеткіліксіз; ниетке жету керек. Білу де аздық етеді — білгеніңді қолдана білу маңызды. Ендеше алған білімді жаттығулар арқылы бекітейік.
Оқулықпен жұмыс
1-қатар: 377-жаттығу
Одағайларды мағыналық түрлеріне қарай 3 бағанға бөліп жазыңдар.
2-қатар: 378-жаттығу
Одағайларды тауып, түрлеріне қарай ажыратыңдар. Үлгі: «түу» — көңіл-күй одағайы.
Кубизм әдісі бойынша жұмыс
1) Баяндаңыз
Одағай туралы қысқаша анықтама беріңіз.
2) Қолданыңыз
Одағай қатысқан сөйлем құрастырыңыз.
3) Салыстырыңыз
Одағайды шылаумен салыстырыңыз.
4) Топтастырыңыз
Одағайдың негізгі белгілерін жинақтаңыз.
5) Зерттеңіз
Одағайдың қандай жағдайда сөйлем мүшесі болатынын түсіндіріңіз.
6) Қорытынды жасаңыз
Одағайдың түрлерін атап, мысалдармен дәлелдеңіз.
Көру диктанты
I қатар
О, шіркін, ғажапсың-ау, көңіл деген!
Жартас жоқ толқыныңа көмілмеген.
Құлдырап құламаған құзың да жоқ,
Қыран боп шырқамаған кезің де кем.
(Ж. Молдағалиев)
II қатар
Бүгін менің туған күнім, ой, бәле-ай!
Мына адамдар неге жатыр тойламай?
Банкет жасап берер едім өзім-ақ,
Тәңірдің бір жарытпай-ақ қойғаны-ай!
(М. Мақатаев)
Деңгейлік тапсырмалар
I деңгей
Төмендегі сөйлемдердегі одағайлардың астын сызыңдар.
- Әй, шырағым, ар жағыңда әкең тұр, әуелі соған сәлем бер.
- Жә, қой деймін, бала!
- Ойпырым-ай, мынау не деп отыр өзі?
II деңгей
Көп нүктенің орнына тиісті одағайларды қойыңдар.
- ..., әжем ауылдан қонаққа келді! (алақай)
- ..., мынау не деп тұр! — деді атам. (ойпырым-ай)
- ...,... әзер жеттім. (аһылап, уһілеп)
III деңгей
Берілген одағай сөздермен сөйлем құраңдар:
Ойын: «Кесінді сыз»
Координат жүйесінде X осіндегі мағыналық түрлерді Y осіндегі одағайлармен сәйкестендіріп, қиылысқан нүктелерді белгілеп, нүктелер арасын кесіндімен қосыңдар.
X осі (түрлері)
- Көңіл-күй
- Шақыру
- Жекіру
Y осі (одағайлар)
Бекіту сұрақтары
- Одағай нені білдіреді?
- Одағайдың негізгі белгілерін атаңдар.
- Одағайлы сөйлемде қандай тыныс белгі жиі қолданылады?
- Мән-мағынасына қарай одағай нешеге бөлінеді?
- Көңіл-күй одағайларына мысал келтіріңдер.
- Қайталанып келетін одағайлар қалай жазылады?
- Көп мағыналы одағайлар бола ма? Мысалмен дәлелдеңдер.
- Одағай сөздер не үшін қажет?
- Шақыру одағайларын атаңдар.
- Одағайдан басқа сөз таптары жасала ма?
- Жекіру одағайын қай кезде қолданамыз?
Үй тапсырмасы
I деңгей
Көркем әдебиеттен одағайдың әр түріне мысал теріп жазыңдар.
II деңгей
Өтірік өлең құрастырып жазыңдар (ішінде одағай түрлері болсын).
III деңгей
«Жануарлардың адам өміріндегі пайдасы» тақырыбында эссе жазыңдар.