Қазақша рефераттар

Ежелгі дәуір әдебиетінде сопылық ілімді ұстанған кім

Сабақтың бағыты мен ұйымдастыру

Пән: Қазақ әдебиеті (9-сынып). Тақырып: Қожа Ахмет Йасауи және «Диуани хикмет». Төмендегі тапсырмалар оқушылардың жауапты дәптерге жазуына арналған: кейбір сөздердің орнына дәптерде бос орын қалдырылады.

І кезең (алғашқы 5–7 минут)

  • Ұйымдастыру сәтін өткізу.
  • Өткен тақырып бойынша деңгейлік тапсырмалардың үйде орындалуын тексеру.
  • «Көпір тапсырмаларын» алдымен жеке, кейін фронтальды түрде тексеру.

ІІ кезең (топтық жұмыс)

  • Оқушылар «Білу», «Түсіну», «Талдау», «Жинақтау» тәсілдері бойынша тапсырмаларды өздері толтырады (10 минут).
  • Жауаптар мұғаліммен бірлесе талданады (10 минут).
  • Нәтиже ауызша марапатталады.

Көпір тапсырмалары

Өткен тақырыптарды еске түсіріп, жаңа сабақты меңгеруге негіз болатын қайталау сұрақтары.

1) Ежелгі дәуір әдебиеті қай кезеңдерді қамтиды?

Жауап: VІ–ХV ғасырлар аралығындағы әдеби мұра қамтылады.

2) Ежелгі дәуір әдебиетінің құндылықтары мен ескерткіштеріне жататын шығармаларды ата

Жауап: Орхон ескерткіштері; «Алып Ер Тоңға», «Атилла», «Оғыз қаған» дастандары; Күлтегін жырлары; «Қорқыт ата кітабы».

Сондай-ақ Мұхамед Хорезми, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Ахмет Йасауи, Сүлеймен Бақырғани, Жүсіп Баласағұн еңбектері; қыпшақ тіліндегі «Кодекс куманикус», «Махаббатнама», «Жүсіп пен Зылиха», «Гүлстан», «Домбауыл» және басқа қисса-дастандар мен шежірелер жатады.

3) Неліктен ежелгі дәуір әдебиетін түркі халықтарына да, қазақ халқына да ортақ дейміз?

Жауап: Түркі халықтарының арғы тегі түркі тайпаларынан тарағандықтан, бұл мұра барлығымызға ортақ мәдени-рухани құндылық болып саналады.

4) Ежелгі дәуір әдебиетінде сопылық ілімді ұстанған кім?

Жауап: Қожа Ахмет Йасауи.

1-қадам: «Білу» — тақырып мазмұнын іріктеу

Теорияны меңгеру үшін «Кім? Не? Қандай? Қай? Қашан? Не істеді?» сияқты сұрақтарға жауап беретін толық ақпаратты жинақтаңдар. Бос орындарға қажетті сөздерді жазыңдар.

Қожа Ахмет Йасауи туралы қысқаша мәлімет

Қожа Ахмет Йасауи ХІ–ХІІ ғасырларда өмір сүрген, мұсылман дінінің көрнекті қайраткері, философ, ғұлама ғалым әрі ақын. Ол қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі Түркістан (Йасы) қаласы маңында, Сайрам (Исхиджап) қаласында дүниеге келген.

Жеті жасынан Арыстан бабтың шәкірті болып, он жастан он жеті жасқа дейін мұсылман ілімін оқып, терең меңгереді. 1110 жылы, жиырма жеті жасында Бұқар қаласына білім іздеп аттанады.

Ол сол жерде мектеп жетекшісі Хамаданиді өзіне пір тұтады. Осы мектептен мұсылман ілімінің сатыларын меңгеріп, отыз алты жасында оқуын аяқтайды. Сопылық — мұсылман дініндегі суфизм деп аталатын рухани ағым.

Йасауи сопылық ілімін түркі тілінде таратты. «Алла тағала араб тілін белгіледі» деген көзқарасқа қарсы пікір айтып, адам Алламен қай тілде сөйлесе де, адал ниет пен ақ жүректен шыққан сөз мұсылмандық мәнін жоғалтпайды деп түсіндірді.

Ахмет Йасауи сопылық-философиялық дүниетанымын «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») еңбегінде жариялаған. Бұл шығарма — ХІІ ғасырда туған түркітілді әдеби ескерткіштердің бірі әрі қазақ әдебиеті үшін де маңызды нұсқа. Себебі «Диуани хикмет» түркі халықтарының оғыз-қыпшақ тілдік арнасында жазылған.

Йасауи бұл қолжазбаны 63–73 жас аралығында жазып, ойларын өлең түрінде жүйелеген. Барлығы — 149 хикмет жыр.

2-қадам: «Түсіну» — себеп-салдарды дәлелдеу

Теорияны тереңдету үшін «Неге? Неліктен? Себебі? Не үшін?» сұрақтары қойылады. Төмендегі сұрақтарға дәлелмен жауап беріңдер.

1) Ахмет Йасауи неліктен 63 жасында қылуетке түсті?

Жауап: Бұл — жарық дүниеден іштей қол үзіп, жер астындағы оңаша өмір арқылы нәпсі мен күнәдан тазару, Аллаға жақындау және шын берілу жолын көрсету ниетімен байланысты.

2) Адам өмірінің мәні мен мұраты неліктен білім мен махаббатта?

Жауап: Адамның биік мақсатқа жетуі бір іске шексіз берілуімен, яғни махаббатпен атқарған еңбегімен келеді; білімге деген ықылас пен махаббат болмаса, нәтижеге жету қиын екенін меңзейді.

3) «Өлмек бұрын жан түзетудің дертін таптым» дегені нені білдіреді?

Жауап: Бұл сөз — адамның рухани кемелденуін, жанды түзетуді өмірлік мақсат санағанын және артында қалдырған мұрасы — «Даналық кітабымен» осы мұратты жеткізгенін аңғартады.

4) «Даналық кітабы» қай тілде жазылған, қай ғасырдың жәдігері?

Жауап: Орта Азия мен Қыпшақ даласы түркілеріне түсінікті болсын деп шағатай (қыпшақ арнасына жақын) тілдік кеңістігінде жазылған. Бұл — ХІІ ғасырдан сақталған әдеби жәдігер.

5) «Диуани хикметті» зерттеген ғалым және нұсқалары туралы

Жауап: Йасауи хикметтерінің тілін ұзақ жылдар зерттеген көрнекті ғалым — А. К. Боровков. Еңбектің алғашқы түпнұсқасы сақталмаған.

Көшірмелері мен басылымдары әр кезеңде жарық көрген: Қазанда (1987), Стамбұлда (1901), Шымкентте (1902) басылып, 1911 жылы жеке кітап болып шыққан нұсқалары бар.

Авторлық белгі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Ибрагим Бегімхан Керімханұлы