Тыңайтқыштар топырақтың құнарлығын, өсімдіктердің өнімділігін арттыру үшін топыраққа енгізілетін органикалық және минералдық заттар
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Көкөніс дақылдары туралы мәлімет беру, тұқым түрлерімен таныстыру, тұқымды даярлау және себу әдістерін меңгерту.
Дамытушылық
Оқушылардың ой-өрісін кеңейту, білімін іс жүзінде көрсетуге ықпал ету, практикалық әрекеттерін қалыптастыру, эстетикалық талғамын дамыту және теориялық білімді практикамен ұштастыру.
Тәрбиелік
Еңбек мәдениетіне, іскерлікке, ұқыптылыққа, өзара көмекке және өз ісіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Сабақтың типі
Жаңа ұғымды меңгерту
Сабақтың түрі
Топтық жарыс сабақ
Сабақтың әдістері
- Интерактивті тақта арқылы көкөністерді көрсету
- Егілген дайын тұқым үлгілерімен жұмыс
- Сарамандық жұмыс
Пәнаралық байланыс
Биология, химия, қазақ тілі
Қажетті құралдар
Тұқымдар, дәке, су, стакан, топырақ
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық тренинг арқылы оқушылардың көңіл күйін көтеру, сабаққа ынтасын ояту.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Сынып «Қияр» және «Сәбіз» топтарына бөлінеді. Оқушылар алқапта өсетін өсімдіктердің суреттерін таңдап, сұрақтарға жауап береді. Дұрыс жауаптар арқылы топтар көкөніс түрлерін жинап, ұпай алады.
- Бидай: Тұқым дегеніміз не?
- Күріш: Өсімдік шаруашылығының міндеті қандай?
- Күнбағыс: Өсімдіктің тіршілік етуіне қажетті жағдайларды атаңыз.
- Тары: Бидай, жүгері, арпа, тары, күріштің жемістері қалай аталады?
- Жүгері: Тұқым сапасына қандай талаптар қойылады?
- Сұлы: Дәнек пен тұқымшаның айырмашылығы неде?
III. Жаңа сабақ: тақырыпты ашу
Бүгінгі сабақтың тақырыбын анықтау үшін жұмбақтар шешіледі. Жауаптарды жинақтай отырып, олардың барлығы көкөністер екенін байқаймыз.
«Көк лағым көгенде тұрып семірген.»
Жауабы: қарбыз
«Жаздай інге тығылып, жатқан қызыл түлкіні құйрығынан суырып, әкелді әжем бір күні.»
Жауабы: сәбіз
«Аласа талда алуан алма, алқызыл болмай аузыңа салма.»
Жауабы: қызанақ
«Сопақша көк өңі бар, пайдалы мөлдір сөлі бар. Піскен кезде жияр, оның аты…»
Жауабы: қияр
«Аласа ғана бойы бар, қабат-қабат тоны бар.»
Жауабы: қырыққабат
«Үстіне тігіп көк шатыр, астында қызғылт дәу жатыр.»
Жауабы: қызылша
Бүгінгі сабақтың тақырыбы: «Көкөністердің негізгі сипаттамасы. Тұқымды даярлау және себу».
Көкөністер туралы негізгі мәлімет
Қызанақ
Қызанақ — жемісі жеуге жарамды, біржылдық немесе екіжылдық шөптесін өсімдік. Жемісі өте шырынды болады: түріне қарай домалақ, сопақ, майда не ірі болып келеді. Түсі ашық қызғылттан қою қызылға дейін өзгереді, кейде сары түстілері де кездеседі.
Ертерек өнім алу үшін көшетті наурыздың соңы – сәуірде жылыжайда немесе үй жағдайында дайындап, мамырдан бастап бақшаға отырғызады.
Қияр
Қияр (кәдімгі қияр) — асқабақ тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Сабағы түкті, мұртшалары арқылы шырмалып өседі, биіктігі 1–2 метрге дейін жетеді. Жемісі жеуге жарамды, тұқымы көп, шырынды, түсі жасыл. Сортына қарай көлемі әртүрлі болады.
Жылыжайда өсірілген қияр көбіне ұзынша әрі сырты жылтыр келеді, ал бақшада өсетін түрлері орташа көлемді, сыртқы қабыршағы түкті болады. Мұндай қиярлар қысқа мерзімге сақтауға және банкіге жабуға ыңғайлы.
Тұқымды даярлау және себу (қияр үлгісі)
- Тұқымды суға салып, бос (дәні жоқ) тұқымдарды бетіне қалқып шыққанынан ажыратып, алып тастаңыз.
- Суды төгіп, тұқымды марганцовка ерітіндісінде қысқаша шайқап алыңыз — бұл аурулардың алдын алуға көмектеседі.
- Тұқымды дәкеге түйіп, суға салып қойыңыз: 7–10 күн ішінде өскін пайда болады.
- Өніп шыққан тұқымды топыраққа отырғызыңыз. Тамыры мен сабағын зақымдамауға мұқият болыңыз.
Қиярды бірқалыпты әрі мол суару қажет. Судың жетіспеуі өсуін баяулатады. Суарманы кешке қарай, күні бойы күн астында жылыған сумен жүргізген дұрыс — бұл тамырдың тоңазуына жол бермейді.
Жеміс берген кезеңде әр 2 апта сайын минералды тыңайтқыштармен қоректендіру ұсынылады.
Сәбіз
Сәбіз кең тараған дақыл. Азықтық және асханалық сорттары болады. Асханалық сорттары әдетте ірі емес, тамыржемісі жұмсақ әрі қантты. Ең таңдаулы сорттардың қатарында Нантская және Витаминная аталады.
Сәбіздің құрамында қант, белок, пектин, минерал тұздары (калий, натрий, фосфор) және ағзаға қажетті басқа да заттар бар. Сәбіз негізінен екіжылдық өсімдік: бірінші жылы жапырақ шоғы мен тамыржемісі қалыптасады, екінші жылы тұқым береді.
Сәбізді отырғызудың бір тәсілі
Сәбіз тұқымы өте ұсақ болғандықтан, жерге сепкенде бір жерге бірнешеуі түсіп, өсімдік бір-біріне кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан тұқымды сулық қағазға 1–2 түйірден орап, топыраққа орналастыруға болады. Дымқылданған қағаз кейін шіріп, тұқым еркін өніп шығады.
Тыңайтқыштар: өнімділіктің тірегі
Өсімдіктерді өсіру үшін тыңайтқыштар қажет. Тыңайтқыштар — топырақтың құнарлылығын және өсімдіктің өнімділігін арттыру мақсатында енгізілетін органикалық және минералдық заттар.
Органикалық тыңайтқыштар
- Шымтезек
- Қи, көң
- Өсімдік шіріндісі
- Құс саңғырығы
Минералдық тыңайтқыштар
- Азот
- Фосфор
- Калий
- Әк
- Пеш күлі
- Селитра
- Аммофос
Қолданылуы
Егін шаруашылығында
Бидай, күріш, сұлы және т.б.
Бау-бақша және гүл өсіруде
Көкөніс, жеміс және сәндік өсімдіктер
IV. Сарамандық жұмыс
Қажетті құралдар
- Шағын жылыжай
- Топырақ (жәшік және стакан)
- Тұқымдар
- Су
- Марганцовка
Орындалу реті
Оқушылар теориялық бөлімде түсіндірілген тәсілдерге сүйене отырып, жәшіктердегі және стакандағы топыраққа сәбіз және қияр тұқымдарын даярлап, себу жұмыстарын орындайды.
V. Қорытындылау: «Кім жылдам?»
Жаңа сабақты қорытындылау барысында «Кім жылдам?» ойыны ойнатылады: қима қағаздардан көкөніс суреттерін құрастыру керек. Тапқырлықпен және жылдам орындаған топ ұпай жинайды. Құрастырылған көкөністер бойынша сұрақтар қойылады.
Қорытынды сұрақтар
- Қияр қандай тұқымдасқа жатады?
- Сәбіздің қандай түрлері бар?
- Тыңайтқыштың неше түрі бар?
- Қияр мен қызанақты қалай сақтауға болады?
- Қызанақ түр-сипатына қарай қандай болып келеді?
- Көкөніс пен жемістің айырмашылығы неде?
VI. Бағалау
Бағалау көкөніс суреттері арқылы жиналған ұпайлардың қорытындысы бойынша жүргізіледі. Сабақта белсенділік танытып, білімін жақсы көрсеткен оқушыларға марапат табысталады.
Тілек
Жайқалып сендер осы жемістердей өсіңдер. Білім алу жолында аянбай еңбек етіңдер. Гүлдей болып ашылып, шуақ шашып, әрқашан мақсаттарыңа жетіңдер.
VII. Үй тапсырмасы
Бүгінгі сабақта айтылмаған көкөністер туралы қосымша мәлімет жинақтап келіңіздер.