Поэзия кешінің тақырыбы
Поэзия кешінің тақырыбы
Тақырып
«Ғасыр ақыны — Мұқағали»
Мақсат
- Оқушыларды ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың өмірімен таныстыру.
- Ақындық өнерін насихаттау, өлеңді мәнерлеп оқуға дағдыландыру.
- Поэзия әлеміне, сөз өнеріне деген сүйіспеншілікті арттыру.
Көрнекіліктер
Кіріспе
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Ақпанның тоғызы — ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың дүниеге келген күні. Тума талант бұл күнде өмірден өтсе де, барша қазақтың жүрегінде берік орныққан. Осыған орай еліміздің түкпір-түкпірінде, сонымен бірге мектебімізде де ақын шығармашылығына арналған «Ғасыр ақыны — Мұқағали» поэзия кеші ұйымдастырылып отыр.
Табиғат, жанымды алсаң, алшы менің,
Бір түйір жерге түскен тамшың едім.
Мұқағали жоғалса қайтер дейсің,
Артымда қалсын жерім, қалсын елім.
Кім білсін қаншама әлі шырқарымды,
Кім білсін қай күні сенің қырқарыңды.
Мұқағали жоғалса қайтер дейсің,
Жоғалтпаса болғаны ұрпағымды, —
Ақын жырлап отырған «ұрпақ» — біз. Мәңгілікке тот баспайтын асыл жырды келер ұрпаққа жеткізетін де — өзіміз. Ендеше, кезек — өздеріңізде.
Негізгі бөлім: сахналық сұхбат
Төмендегі сұхбат кештің бастауына серпін беріп, ақынның өз үнімен сөйлететін ықшам драмалық құрылым жасайды.
І жүргізуші
Туған жерің?
Туған жылың?
Жынысың кім?
Партияда барсың ба?
Шыққан тегің?
Білімің ше?
Ана тілің?
Қайда істедің?
Міндеттісің бе әскерге?
Сөгіс алып көрдің бе?
Шетелдерде болдың ба?
Мекен-жайың?
ІІ жүргізуші
Ұланымын Қарасаз деп аталатын ауылдың.
1931. Құрдасымын Шәмілдің.
Еркекпін ғой, еркекпін! Және де тәуірмін…
Жоқпын. Бірақ коммунистік көзқараспен қараймын.
Шаруамын. Бар тірліктен бағалы оны санаймын.
Орташа ғой. Алайда оны жоғарыға балаймын.
Қазақша. Қысылғанда орысша да, немісше де біраз бар.
Мынау еңбек кітапшамнан тауып ал. Дипломым жоқ демесең, бір басымнан талай мамандық табылар.
Міндеттімін. Біздің әлі жас кеуде… Жауынгердің ұлымын ғой, жанын қиған Мәскеуге.
Ол жағынан періште едім дей алмаймын мүлде. Ойлы-қырлы бұл өмірде болады ғой мүлт кету…
Болғаным жоқ. Олар маған тұрған жоқ қол бұлғап. Қалсам болды, өлсем болды жәйіммен — осы отырған орнымда-ақ.
Мекен-жайым — жер менің. Жерде өскен ақын деген пендемін. Қалам, қағаз, уақыт бер тек аздаған — мен өмірді жырлау үшін келгенмін!
Жүргізушілер сөзі
І жүргізуші: Кеш жарық! Құрметті ұстаздар, оқушылар! Жыл керуені алға жылжыған сайын Мұқағали Мақатаевтың артына қалдырған өшпес мұрасы жарық жұлдыздың қараңғы түн қойнауынан құпия сәулесін шашқандай жарқырап, айшықтала түсуде. Абайға үндес Мұқағалидың перзенті бар халық — шынымен бақытты халық.
ІІ жүргізуші: Иә, Мұқағали — ғажайып, ақиық, сыршыл, гуманист ақын. Ол — бізге көрінбейтін сиқыр бояулардан, бізге естілмейтін құпия дыбыстардан тоят алатын жұмбақ ақын. Өлеңдерін оқыған сайын ақиқат рух, сезім мен сананың бірлігі көңілге ұялайды.
Оқушыға тапсырма
«Арыз жазып кетейін» өлеңін оқитын: Ызғалиев Қайсар.
Келесі бөлімде ақынның әкесі, анасы, әжесі мен атасының болмысына тоқталып, отбасылық тәрбие мен рухани негіздің поэзияға әсері талданады.
Өмірбаян өзегі: отбасы және тәрбие
Ата мен әже
Мұқағалидың атасы Мақатай — момын, өз бейнетімен өмір сүрген, шағын шаруасы бар адам болған. Әжесі Тиын — қатал да айбынды, шешен, қайратты кісі. Айтқанды қостаушы емес, өзіндік пікірі мен дәлелі бар тұлға. Келіндері оны «Мысқал апа» деп атаған екен.
Ақынның өзі: «Мені сөзге, жырға үйреткен — әжем» деп жиі айтқан.
Әке мен ана
Әкесі Сүлеймен колхоз құрылысын жолға қойып, шағын шаруашылықты басқарған. 1941 жылы соғыс басталғанда өзі сұранып қараша айында майданға аттанған. Кейін Калининград майданында ерлікпен қаза тапты деген қара қағаз келген.
Анасы Нағиман Балпанқызы — ақкөңіл, өте жұмсақ, аңқылдаған момын кісі болған. Сол жылдары бала-шағасын ауылда қалдырып, абысыны Дәмешпен бірге колхоздың бір отар қойын баққан. Мұқағали анасын «Нақа» деп атаған.
Ақынның Тоқтарбай, Көрпеш есімді екі інісі болған.
Өлең оқу: қатысушылар тізімі
Жырлар
- «Тоқта, ботам, атаң келеді артыңда» — Сағынтаев Нұрдәулет
- «Әке» — Талапов Бүркіт
- «Ақ кимешек көрінсе…» — Оразов Жанболат
- «Шеше, сен бақыттысың» — Таңатжан Бақдәулет
Отбасы туралы дерек
1949 жылы көктемде Мұқағали отбасын құрды. Майгүл есімді қызы он жасында қайтыс болды. Қазір ақынның Жұлдыз, Айбар атты екі ұлы және Алмагүл, Шолпан атты екі қызы бар.
Күнделіктен: ұрпаққа аманат
«Сүйікті балаларым менің! Ақылсыз болмаңдар! Өмір тола қауіп — абай болыңдар! Өмірдің әрбір құбылысына байыппен, ақылмен қараңдар. Жөні жоқ мейірбан, тым жұмсақ болмаңдар. Өмір бар жерде жауыздық та бар. Бір сөзбен айтқанда, сүйе де, жек көре де біліңдер, бірақ әрқашанда адам қалпыңда қалыңдар. Әрдайым сақ болыңдар, әрдайым өздеріңді қорғай біліңдер. Балаларым менің! Егер мені сендер түсінсеңдер ғой…»
Поэзия сабақтастығы: бақыт, ел, табиғат
Балаларға арналған жыр
Ақынның жас ұрпаққа арнаған өлеңдері көп. Солардың бірі — «Барлығы да сендердікі».
Оқитын: Асылбекова Гүлжанат
«Бақыт» туралы толғаныс
Мектеп қабырғасында жүргенде ақынға бірде мұғалімі «Бақыт туралы» шығарма жаздырған екен. Сонда ол: «Бақыт деген не екенін мен қайдан білейін…» дейді. «Бақыт» өлеңін оқиды:
Оқитын: Бисенбай Айсұлу
Ақынның ұстанымы
Ақынмын деп мен қалай айта аламын,
Халқымның өз айтқанын қайталадым.
Күпі киген қазақтың қара өлеңін
Шекпен жауып өзіне қайтарамын.
Мұндағы қарапайым қара өлеңнің өзінде қанша құндылық, қанша ұлылық жатыр! Мұқаң «Елім маған не береді?» деп емес, «Мен еліме не беремін?» деп өмір сүргендей.
Ел тақырыбы
Оқитын: «Елім барда» — Бірімжарова Камила
Оқитын: «Үш бақытым» — Оразова Жұлдыз
Табиғат тақырыбы
Мұқағали қойнауына талай сыр бүккен сайын далаға, сылдырап аққан суына, самал желіне, мақпал түніне бала кезден ғашық болып өсті. Сол әсерін өлеңіне өре білді.
Оқитын: «Түсіме тау кіреді» — Таңатжанова Перизат
Оқитын: «Көлің қайда, туған елім» — Халы Файзолла
Оқитын: «Сәуір айы» — Қайырғалиева Ерке
Оқитын: «Суық күз» — Мұратова Асылай
Абайға тағзым және шығармашылық биік
Мұқағали жыр жазғанда ұлы ақын Абайды пір тұтқан. Өлең жазуға отырғанда Абайдың кішкентай мүсінін алдына қойып қоятын болған. Абайға арналған «Мен дағы өлең жазбаймын» өлеңін оқиды:
Оқитын: Тақанов Медет
Өмірдің соңғы жылдары
Ақынның күнделіктерінен оның өмірінің соңғы күндері қайта-қайта ауруханаға түскенін аңғаруға болады. «Поэзия мен үшін жанымның шырылы» деп өткен ақынның соңғы жылдары да оңай болмады. Аурухана төсегінде жатып жазған өлеңдеріне кезек берейік.
«Дәрігеріме» — Ғұмарова Ақтілек
Поэзия! Менімен егіз бе едің?
Сен мені сезесің бе, неге іздедім?
Алауратқан таңдардан сені іздедім,
Қарауытқан таулардан сені іздедім…
Қорытынды
Қарасаз, қара шалғын — өлеңде өстім,
Жыр жазсам, оған жұртым елеңдестің.
…Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев,
Өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім.
Мына күн де, мына аспан да, дала анау — бәрі бізден, бәрі бізден қалады-ау! Өмір дейтін тағатсыз бір қозғалыс, өмір дейтін — «өлемін» деп қарамау.
Қазақ халқы үшін Абай қалай бірегей болса, Мұқағали да — жалқы. Сол шындықты жүрекпен түсінгенде ғана тарлан талант, жыр жампозы Мұқағали Мақатаевтың ұлттық мақтанышымыз екенін терең сезінеміз.
Кештің аяқталуы
«Есіңе мені алғайсың» әнімен жыр кешін қорытындылау.