Қазақша рефераттар

Қанның ұюы

Жамбыл облысы • Меркі ауданы • №35 орта мектеп

Биология пәні мұғалімі: Тилегенова Қамар Жайлаубайқызы

Сынып: 8

Сабақ тақырыбы: Қанның ұюы. Тромбоциттер

Бұл сабақта қанның ұю механизмі мен тромбоциттердің (қан пластинкаларының) қызметі жүйелі түрде қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

  • 1 Қанның құрамы және оның формалы элементтерінің маңызы туралы білімді толықтыру.
  • 2 Салауатты өмір салтына тәрбиелеу.
  • 3 Қанның ұюы туралы қосымша мәлімет іздеуге қызығушылықты ояту.

Сабақ сипаттамасы

Сабақ түрі

Жаңа сабақ

Әдіс-тәсілдер

Электрондық оқулықпен жұмыс, сұрақ-жауап, баяндау

Пәнаралық байланыс

Валеология, химия, математика

Көрнекіліктер

Сызба-нұсқа, тірек-сызба

Сабақтың құрылымы

  1. I. Ұйымдастыру бөлімі

    Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, назарды сабаққа аудару.

  2. II. Үй тапсырмасын тексеру

    Қан құрамы мен жасушалары бойынша сұрақтар.

  3. III. Білімін жан-жақты тексеру

    Қайталау, тест, «миға шабуыл», болжау стратегиясы.

  4. IV. Жаңа сабақ

    Тромбоциттер және қанның ұю механизмі.

  5. V. Жаңа сабақты бекіту

    Биологиялық диктант, кесте толтыру.

  6. VI–VIII. Қорытынды, бағалау, үй тапсырмасы

    Қорытындылау, бағалау, үй жұмысы беру.

Үй тапсырмасын тексеру: сұрақтар

  • 1) Қан құрамына қандай заттар кіреді?
  • 2) Қанның қызыл жасушаларын қалай атаймыз?
  • 3) Эритроциттер қайда түзіледі?
  • 4) Ақ қан түйіршіктерін қалай атаймыз?
  • 5) Фагоцитозды ашқан кім?
  • 6) Лейкоциттер қайда бұзылады?
  • 7) Лейкоциттер қалай қозғалады?
  • 8) Оттегін тасымалдайтын нәруыз қалай аталады?
  • 9) Ядросы жоқ қан жасушасы қайсы?
  • 10) Қандағы түссіз сұйықтық қалай аталады?

Дұрыс жауаптар

1) Плазма, эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер

2) Эритроцит

3) Сүйектің қызыл кемігінде (сонымен қатар көкбауырда)

4) Лейкоцит

5) И. И. Мечников

6) Көкбауырда

7) Жалғанаяқтар арқылы

8) Гемоглобин

9) Эритроцит

10) Плазма

Терминдермен жұмыс

«Сөздер сөйлейді» тапсырмасы: төмендегі ұғымдарға анықтама беріңіз.

Лейкоциттер Фагоциттер Фагоцитоз Фагоцитоз теориясы И. И. Мечников

Білімді жан-жақты тексеру

Ой қозғау

М. Әуезовтің «Халық пен халықты, адам мен адамзатты теңестіретін нәрсе — білім» деген ойына сүйене отырып, жаңа тақырыпқа кіріспес бұрын өткен бөлімді қайталаймыз.

  • «Миға шабуыл»: тақтадағы тест сұрақтарына екі топ жарыса жауап береді.
  • Қайталау сұрақтары арқылы негізгі ұғымдар нақтыланады.

Болжау стратегиясы (жұмбақтар)

1) Қантамыр

Тарам-тарам бір ғалам,
Айқыш-ұйқыш шырғалаң.
Толғанағыс тоқтаса,
Жоғалады бар адам.

2) Жүрек

Жанды мотор сынбайды,
Күні-түні тынбайды.
Кейде оның жүрісін,
Дәрігер де тыңдайды.

Сондай-ақ тақтадағы қан жасушаларының суреттері мен тромбоциттердің қан ұюындағы әрекеттері көрсетіліп, оқушылар жаңа тақырыптың мазмұнын болжап айтады.

Жаңа сабақ: Тромбоциттер

Анықтама

Тромбоциттер (қан пластинкалары) — қанның ең ұсақ, түссіз, ядросыз формалы элементтері.

Түзілетін орны мен өлшемі

  • Түзілетін орны: сүйек кемігі
  • Өлшемі: 2–4 мкм
  • Пішіні: дұрыс емес дөңгелек

Саны мен тіршілік ұзақтығы

  • 1 мм³ қанда: 180–350 мың
  • Тіршілік ұзақтығы: шамамен 7 күн
  • Ыдырайтын орны: көкбауыр

Тромбоциттердің негізгі қызметі

Тромбоциттердің басты қызметі — қанның ұюына қатысу және қан кетуді тоқтату. Тәулік ішінде олардың мөлшері ауытқуы мүмкін: күндіз көп, түнде аз болады.

Қан құрамының тұрақтылығы

Қанға әртүрлі заттар үздіксіз түсіп отырса да, оның құрамы салыстырмалы түрде тұрақты сақталады. Артық заттар зәр шығару мүшелері, өкпе және тері арқылы сыртқа бөлінеді.

Нәруыздар қан мен ұлпааралық сұйықтықта судың қажетті мөлшерде таралуын реттеуге қатысады.

Қанның ұюының бейімделгіш маңызы

Қанның ұюы — ағзаның қорғаныш реакциясы: тамырлар зақымданғанда қансыраудан сақтайды және жарақат арқылы микробтардың ену қаупін төмендетеді.

Дені сау адамда ұсақ тамырлар жарақаттанғанда қан кету әдетте 3–4 минутта тоқтайды. Бұл тамырлардың тарылуы және тромбоциттердің жарақат шетіне жабысып, бірігуімен байланысты.

Қанның ұюы қалай жүреді?

  1. Жарақаттанған жерде бастапқыда қан ағады, бірақ аз уақыттан соң баяулап, тоқтай бастайды.
  2. Қанда ерітінді күйінде болатын ақуыз фибринге айналып, талшықты тор түзеді.
  3. Тамыр зақымданғанда тромбоциттер жарғақшасы бұзылып, протромбин бөлінуіне ықпал етеді; соның нәтижесінде фибрин түзілуі күшейеді.
  4. Фибрин талшықтары жарақат орнын торлап, сол торға эритроциттер шырмалып, қан ұйығы (тромб) түзіледі.
  5. Тромбоциттер серотонин бөліп шығарады; ол тамырдың тарылуына әсер етіп, қан кетудің тоқтауын жылдамдатуға көмектеседі.

Маңызды шарт: қан тек жарақат орнында ұюы керек; тамыр ішінде айналып жүрген қанның ұйып қалмауы — ағза үшін аса маңызды.

Жаңа сабақты бекіту

1) Биологиялық диктант

Организмнің ішкі ортасы деп ... айтады.

Қан организмдегі ... ұлпаға жатады.

Қан жасушаларына ..., ..., ... жатады.

Эритроциттің қызметі — ... тасымалдау.

Лейкоциттер организмге түскен ... өзіне сіңіріп, қорытады.

Қан жасушалары ... жасалады.

Таңдау үшін сөздер

сүйек кемігінде дәнекер лейкоцит эритроцит тромбоцит қан лимфа жасуша сұйықтығы O2 бөгде заттарды

2) Кесте толтыру

Оқушыларға қанның формалы элементтері бойынша кесте толтыру ұсынылады (атауы, құрылысы, түзілетін орны, қызметі).

Элемент Ерекшелігі Түзілетін орны Негізгі қызметі
Эритроцит Ядросыз, гемоглобині бар Сүйек кемігі O2 тасымалдау
Лейкоцит Ядролы, қорғаныш жасушалары Сүйек кемігі және лимфоидты мүшелер Фагоцитоз, иммундық қорғаныс
Тромбоцит Ұсақ, ядросыз Сүйек кемігі Қанның ұюы, қан кетуді тоқтату

Кестені сыныптың деңгейіне қарай толықтыруға және мысалдармен нақтылауға болады.