Оқу - адамның психикалық дамуының формасы, элементі
Білім мен тәрбиенің қазіргі бағдары
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында оқушы жастарға білім беру мен тәрбиелеуде негізгі бағдар ретінде Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы, сондай-ақ таяу уақыт пен болашақтағы жастарды оқыту мен тәрбиелеу мәселелерін шешудің бағыттары айқындалған Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан–2030» даму стратегиясы қарастырылады.
Жастар — біздің болашағымыз. Сондықтан мемлекеттің де, қазіргі мектептің де талабы — терең ойлай алатын, өздігінен шешім қабылдай білетін, белсенді, тапқыр, шығармашыл тұлғаны тәрбиелеу.
Баланың дамуы: физиология мен психика
Баланың физиологиялық дамуын ескерудің маңызы зор: ол генетикалық бағдарламаға сай қаңқасының, бұлшық ет көлемінің өсуі арқылы айқын көрініс береді. Ал психикалық дамуы қалай қалыптасады? Сананың дамуы оқытудың ықпалынан ба, әлде әлеуметтік жағдайлардың әсерінен бе? Немесе табиғи есеюдің нәтижесі ме?
Бұл сұрақтарға жауап беру адамның ішкі мүмкіндіктерінің шекарасын және сыртқы педагогикалық ықпалдың мақсат-міндеттерін нақтылауға көмектеседі.
Оқу — адамның психикалық дамуының бір формасы әрі элементі. Кез келген оқыту белгілі бір мөлшерде адамды дамытады. Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын дамыту тек білім мен дағды деңгейіне ғана байланысты емес; сонымен бірге олардың психикалық қызметтерін, ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу үдерісін дұрыс ұйымдастыруды талап етеді.
Дамыта оқыту: мәні және сабақтағы ахуал
Оқушының шығармашылық қабілеті ойлау мен практикалық әрекет арқылы дамиды. Ойлауға үйрететін сабақтарды біз дамыта оқыту сабақтары деп түсінеміз.
Ұйымдастыру ұстанымы
Дамыта оқыту — баланың ақыл-ой әрекетін меңгеруіне жағдай жасау, оқу тапсырмаларын шешу барысында ойлау тәсілдерін қалыптастыру.
Қарым-қатынас мәдениеті
Бұл — сабақтағы ерекше ахуал, мұғалім мен оқушы арасындағы серіктестікке негізделген өзара әрекет.
Дегенмен «дамытпайтын оқыту бола ма?» деген сұрақ жиі қойылады. Мұның себебі — «дамыта оқыту» ұғымына берілетін анықтамалардың әртүрлілігі және оны түсіндірудегі көзқарастардың алуан болуы.
Идеяның тарихи сабақтастығы
Дамыта оқыту идеясының тарихы терең. Ерте кезеңнен-ақ ойшылдар білім беру мен ақыл-ой тәрбиесінің арақатынасын, оның бала дамуына ықпалын зерттей бастаған.
-
Квинтилиан мектептің міндетін баланың қабілеті, ақыл қасиеттері мен мінез ерекшеліктеріне сүйене отырып, оның ойы мен тілінің дамуын қамтамасыз ету деп қарастырған.
-
Я. А. Коменский дидактикалық жүйесінде баланың ақыл-ой күшін дамыту білімге құштарлықты оятып, оны күшейтеді деген қағиданы негізге алған.
-
И. Т. Песталоцци баланың ақыл-ойын және барлық қабілет-қасиетін дамытуға сүйенген бастауыш оқыту әдістемесін жасауға ұмтылған.
-
К. Д. Ушинский бастауыш мектеп жасындағы балаларды оқыта отырып дамыту мәселесіне ерекше мән беріп, арнайы әдістемелік негіз ұсынған.
«Дамыта оқыту» термині психология ғылымында баланың дамуын зерттеген Ж. Пиаже еңбектерінде, сондай-ақ ойлаудың деңгейлері мен типтерін, психикалық функцияларды және іс-әрекет теориясын талдаған ғалымдардың зерттеулерінде жан-жақты қарастырылды.
Нәтижесінде дамыта оқыту мәселесіне арналған екі іргелі эксперимент жүргізілді: бірін — Д. Б. Эльконин мен В. В. Давыдов, екіншісін — Л. В. Занков басқарды.
Бастауыш мектептің міндеті және мұғалімнің рөлі
Адамның жеке басын қалыптастырудың негізі бастауышта қаланатыны белгілі. Бастауыш мектептің негізгі міндеттері: баланың тұлғалық қалыптасуының алғашқы кезеңін қамтамасыз ету және оның қабілеттерін ашып, дамыту.
Бастауыш сыныпта математика пәні арқылы оқушыны білімнің қыр-сырына жетік баулып, қабілетін шыңдау және кез келген ортада өзін еркін ұстауға тәрбиелеу маңызды. Бүгінгі оқушы — ертеңгі азамат, қоғам иесі.
Ұстазға жүктелер жауапкершілік
Бастауыш сынып оқушыларына ең алғаш жол көрсететін, бағыт беретін — бастауыш мектеп мұғалімі. Білім мен тәрбие есігін ашу ұстаздан абыройлы әрі жауапты еңбекті талап етеді. Ұстаздың әрбір іс-әрекеті оқушыға әсер етіп, оның әрі қарай жетілуіне ықпал етеді.
Қазіргі уақытта оқушының білім деңгейін көтеру — ең өзекті мәселелердің бірі. Бұл үдерістегі басты тұлға — ұстаз. «Шеберліктің белгісі — түрлі әдісті білу, керек жерде әдіс таба білу» деген ойға сүйене отырып, сабақты түрлендіріп, қызықты ойындар, өлең есептер, логикалық жаттығулар арқылы балалардың ойлау қабілетін дамытуға болады.
Логикалық ойлау: математикадағы дамытушы құрал
Оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту — бастауыш сынып математикасын оқыту үдерісінде есеп шығару шеберлігін қалыптастыру, жетілдіру және дамыту деген сөз.
Салыстыру
Математикалық объектілерді салыстыру арқылы ұқсастық пен айырмашылықты тану.
Қорытындылау
Қарапайым түрлерін жинақтап, тұжырым жасау дағдысын қалыптастыру.
Қатынастар
Туыстық және аралас қатынастар туралы түсініктерді бекіту, талдау жасау.
Логикалық есептер кеңірек ойлауды қажет етеді. Оларды сабақта қолданғанда, міндетті түрде өтілетін тақырыппен байланыстырып алған тиімді.
Мысал: өлең есеп арқылы теңдеу құру
Мысалы, «Теңдеу» тақырыбында математикалық өлең есеп арқылы оқушыдан теңдеу құруды талап етуге болады:
Өлең есеп
Келді ұшып екі қарға,
Топ достарын ертіп талға.
Болды елу әлгі жиын,
Санағанда демеу қиын.
Болмаңыздар әбігер —
Табылар ебі бәрібір.
Айтар есеп шартын кім,
Теңдеу құру тәртібін?
Автор туралы
Астана қаласы, №60 мектеп-лицей
Бастауыш сынып мұғалімі: Алтаева Ж. А.