ЖАМАҚҰЛЫ БЕЙБАРЫС
Шығу тегі және есімі
Жамақұлы Бейбарыс (1223–1277) — түркі текті Бахри әулетінен шыққан мамлюктердің Египетті билеген төртінші сұлтаны. Тарихи деректерде оның есімі Бейбарыс және Бибарыс түрінде де кездеседі.
Бейбарыстың шыққан тегі — қыпшақ. Алайда оның нақты қай өңірдің қыпшағы екені жөнінде ұзақ уақыт түрлі пікір айтылып келді: бір деректер оны Хорезм не Дербент маңындағы қыпшақтардан десе, енді біреулері Маңғыстау өңірімен байланыстырады. Соңғы зерттеулер бұл күмәнді тұжырымдарды нақтылай түсіп, Бейбарыстың қыпшақ тайпасының Беріш руынан шыққан атақты әулеттің ұрпағы екенін айқындауға мүмкіндік берді.
Араб әлемінде «Мың бір түнмен» қатар қойылатын халықтық роман — «Бейбарыс» дастанында оның әкесі Жамақ, шешесі Әйек деп нақты аталады.
Тіл және орта
Бейбарыс өмір бойы қыпшақ тілінде сөйлеген. Алдыңғы Азиядағы араб тілдес халықтармен көбіне тілмәш арқылы түсініскені айтылады.
Құлдықтан қолбасшылыққа дейін
Бейбарыс Дамаск базарында 800 дирхемге құлдыққа сатылғаннан кейін, жаңа қожайыны Айдакин Бундукдаридің атымен әл-Бундукдари атанады.
Кейін оның ерекше қабілетін байқаған Айюби әулетінің сұлтаны Салих Нәжүмиддин Бейбарысты жеке гвардия бөлімшесіне сардар етіп тағайындайды. Осы кезеңде ол әміршісінің атымен әл-Салихи деген лақапты да қабылдайды.
Бейбарыс крест жорығына қатысушыларға қарсы шайқастарда Египет әскеріне қолбасшылық етіп, тәжірибелі әскери тұлға ретінде танылады.
Египеттің жаңа сұлтаны Муиззәддин Айбек билікке келген тұста (Айюби әулетінің соңғы кезеңі), Бейбарыс қауіптеніп Сирияға кетуге мәжбүр болады. Тек мамлюктер Айбекті өлтіргеннен кейін ғана ол қайтадан Каирға оралады.
Айн-Жалут және билікке жол
Каирда таққа жаңа отырған Мұзаффар Сайфуддин Құтұз Бейбарысты әскер басшысы етіп тағайындап, Сирияға тереңдеп кірген моңғолдарға қарсы жорыққа аттандырады.
Шешуші бетбұрыс
Айн-Жалут түбіндегі шайқаста мамлюк әскері моңғол қолын тас-талқан етеді. Осы соғыста Бейбарыс ерлігімен ерекше көзге түседі.
Алайда Құтұз себепсіз түрде өзгелерге сый-сияпат үлестіріп, Бейбарысты елеусіз қалдырады. Осыған наразы болған Бейбарыс өзіне ниеттес адамдармен келісіп, Каирға қайтар жолда Құтұзды өлтіреді.
Жақтастары Бейбарысты Египеттің сұлтаны деп жариялап, ол әд-Мәлік әз-Заһир Руки-әд-Дүние вә-д-Дин Бейбарыс әл-Бундукдари әл-Салихи деген атпен таққа отырады.
Сұлтандық саясаты: соғыс, құрылыс, басқару
Крест жорықтарына қарсы шабуыл
Билікке келе салысымен Бейбарыс негізгі күш-жігерін крест жорығына қарсы бағыттайды. 1265 жылдан бастап франктердің қамалдары бірінен кейін бірі алынады.
Аймақтық жорықтар
Кейін Кіші Армения патшалығына (1267) және Кіші Азия селжұқтарына қарсы жорықтар жасайды, берберлерді бағындыруға ұмтылады.
Қалалық инфрақұрылым
Бейбарыс медреселер салдыруға ерекше мән береді, каналдар мен бөгеттерді жөндетеді. Каирда оның салдырған мешіттерінің бірі бүгінге дейін «Бейбарыс мешіті» деген атпен белгілі.
Алтын Ордамен одақ және тарихи мәні
Хулагу әулетіне қарсы күресте тірек табу мақсатымен Бейбарыс Алтын Орда ханы Беркеге елші жібереді. Осыдан бастап Египет пен Алтын Орда арасында тұрақты дипломатиялық байланыс орнап, одақтастық Алтын Орда ыдырағанға дейін сақталады.
Бұл қатынастың ұзаққа созылып, берік орнығуының түпкі негізінде Бейбарыстың тағдыр тәлкегімен қол үзіп қалған туған жеріне, ата-бабасының еліне жақындауды көксеген арман-тілегі жатқан еді. Бұл — Мысырды «Қыпшақ Египеті» атандырған мамлюк-қыпшақ билеушілерінің ортақ мүддесіне айналды.
Сондықтан Бейбарыстан кейін де, мамлюк-қыпшақ әулетінің қуаты әлсірегенге дейін, олар «Алтын Орда» атанған қыпшақ жұртымен — өздерінің ата мекенімен — байланысын үзбеуге тырысты.
Тарихтың ащы түйіні
Алайда қатал тағдыр бұл арнаны қайтадан бөгеді: Египетте мамлюк-қыпшақтар биліктен ығыстырылды, ал Қыпшақ даласында Алтын Орда ыдырады.
Естелік және бүгінгі бейне
Кезінде жат елге құл болып сатылып барса да, тектілігін танытып, қажымас қайрат пен мұқалмас жігердің үлгісін көрсетіп, билікке көтерілген мамлюк-қыпшақтардың рухы арада жеті ғасыр өткенде ғана Бейбарыс есімі арқылы ата мекеніне қайта оралғандай әсер қалдырды.
Бүгінде оның кіндік қаны тамған өңірде — Жайық өзенінің атырауында — биік тұғырға қонған Бейбарыс ескерткіші тәуелсіз елдің арайлы таңын жерлестерімен бірге қарсы алып, өткеннің өшпес айғағындай асқақ тұр.