Қазақша рефераттар

Қазақстанның орманды дала зонасында өсетін өсімдіктер

Сабақ жоспары

Сабақтың тақырыбы

Орманды дала және дала зоналары

Мақсаты

  • Білімдік: Қазақстанның орманды дала және дала зоналары бойынша жер бедері мен климаттың табиғат зоналарының қалыптасуына әсерін түсіндіру; табиғат компоненттерінің өзара байланысының зоналардың дамуына ықпалын ашу.
  • Дамытушылық: жаңа технологиялармен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасауға дағдыландыру.
  • Тәрбиелік: орманды дала және дала зоналарының табиғатын ұқыпты сақтау және тиімді пайдалану туралы көзқарас қалыптастыру.

Сабақтың түрі

Жаңа білімді меңгеру

Әдістері

Сұрақ-жауап, салыстыру, жинақтау, анықтау

Көрнекілігі

Электронды оқулық, кеппешөптер, энциклопедиялар, буклеттер

Пәнаралық байланыс

Биология, өлкетану, жаратылыстану

Күтілетін нәтиже

Оқушы меңгереді

  • Орманды дала мен дала зоналарын ажыратады.
  • Картадан табиғат зоналарының шекарасын нақты анықтайды.

Қалай меңгереді

  • Салыстыру
  • Карта бойынша анықтау
  • Сәйкестендіру
  • Жинақтау

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

1) Сұрақ-жауап

  1. Қазақстанда кездесетін өсімдіктердің қандай түрлерін білесіңдер?
  2. Өсімдік пен жануарлар дүниесінің қалыптасуына климат қалай әсер етеді?
  3. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктер мен жануарлардың қандай түрлерін атай аласыңдар?
  4. Өсімдіктер мен жануарлар жазықтарда және тауларда қалай таралады?
  5. Табиғат зонасы дегеніміз не?
  6. Табиғат зонасы қандай компоненттерден тұрады?

2) Картамен жұмыс

Қазақстанның табиғат зоналары картасына қарап, ел аумағына тән табиғат зоналарын анықтаңыз.

Нұсқау: зоналардың шекарасын белгілеңіз, негізгі зоналарды атаңыз, әр зонаның таралу аймағын қысқаша сипаттаңыз.

II. Жаңа сабақты меңгерту

Оқушылар электронды оқулық арқылы жаңа сабақ мәтінімен танысады. Төмендегі кесте табиғат зоналарының негізгі сипаттамаларын жинақтайды.

№ Табиғат зонасы Орналасуы және аумағы Климат Топырақ Өсімдіктер Жануарлар
1

Орманды дала

Қазақстан аумағының шамамен 0,4%-ы

Жалпы жер көлемі: ~1 млн га

 Қазақстанның солтүстігінде орналасқан. Батыс Сібір жазығы мен Жалпы Сырт қыратының азғана бөлігін қамтиды. Шілдеде: +18…+20°C.
Қаңтарда: −17…−19°C, кейде −51…−53°C-қа дейін төмендеуі мүмкін.
Жауын-шашын: 300–350 мм. 		Орманның сұр топырағы және қара топырақ (қалыңдығы ~75 см).
Шірінді мөлшері: солтүстікте ~9%, оңтүстікте ~6%. 		Бетеге, боз, бидайық, арпабас, қайың, қоңырбас, жабайы құлпынай, қарағай, қияқ, ебелек, жоңышқа, қояншөп және т.б.
Орман алқаптарында (шамамен 10 млн га): қайың, емен, жөке, қандыағаш, көктерек, қарағай.
Қорғауға алынған аумақтар: Дуброва және Мамлют қорықшалары. 		Саршұнақ, сұр тышқан, егеуқұйрық, қосаяқ, тышқан, түлкі, елік, қасқыр, сусар, бұлан.
Құстар: тоқылдақ, көкек, күйкентай, қараторғай; орманда — тиін, құр, сұңқар.
Көл маңында: тырна, үйрек, қаз, шағала, ондатр.
2

Дала

Қазақстан аумағының шамамен 29%-ы

Жалпы жер көлемі: ~77 млн га

 Батыс Сібір жазығының оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар тауының басым бөлігі, Жалпы Сырт сілемдері, Каспий маңы ойпатының солтүстік жартысы, Орал етегі, Жем үстірті, Сарыарқаның солтүстігі мен орталық аудандары. Климат — континенттік.
Шілдеде: +18…+23°C, кейде +20…+24°C.
Қаңтарда: −16…−18°C.
Жауын-шашын: шамамен 300 мм (220–310 мм). 		Қара және қызыл қоңыр; қою қызғылт. Кей жерлерде сортаң топырақ кездеседі.
Шірінді мөлшері: ~6%.
Ерекшелік: 1954–1959 жж. тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде шамамен 28 млн га жер жыртылған. 		Боз, бетеге, атқонақ, еркекшөп, жайшөп, жусан.
Емдік өсімдіктер: итмұрын, меңдуана, жанаргүл, бидайық, қияқ, құрақ, шайшөп, дәрілік валериана және т.б.
Қорықтар: Наурызым, Қорғалжын. 		Саршұнақ, қосаяқ, алақоржын, қасқыр, борсық, суыр, қарсақ, ақбөкен.
Құстар: безгелдек, тырна, бозторғай, бүркіт, батпақ құстары, қаз, шағала, үйрек, аққұтан, қызыл үйрек, сары ала қаз, аққу, торғай.
Ерекше құс: дуадақ (кейбірі 16 кг-ға дейін).

III. Бекіту тапсырмалары

1) Сәйкестендіру (сан мен әріпті қолданыңыз)

Белгілерді тиісті табиғат зонасымен сәйкестендіріңіз: А — орманды дала, Ә — дала.

  1. Батыстан шығысқа қарай 2200 км-ге созылған кең алқапты қамтиды; шамамен 54°–55° с.е. аралығында орналасқан.
  2. Қазақстан аумағына тек оңтүстік шеті сүйірленіп кіреді.
  3. Батыс Сібір жазығы мен Жалпы Сырт қыратының азғана бөлігін алып жатыр.
  4. Топырағы қара және қызыл қоңыр типтеріне жатады.
  5. Бұл зонада Дуброва және Мамлют қорықшалары орналасқан.
  6. Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдарында зонаның 28 млн га жері жыртылған.
  7. Шөптесін өсімдіктерден боз, бетеге, атқонақ, еркекшөп, қаңбақ өседі.
  8. Зонада құстардан дуадақ кездеседі; кейбіреуінің салмағы 16 кг-ға жетеді.

Жауап форматы

Мысалы: 1 — Ә, 2 — А, ...

2) Салыстыру

Орманды дала мен дала зоналарын салыстырып, айырмашылығы мен ұқсастығын жазыңыз.

Орманды дала зонасы

Климат, топырақ, өсімдік, жануар, қорғалатын аумақтар бойынша сипаттаңыз.

Ұқсастығы

Екі зонаға ортақ табиғи белгілерді көрсетіңіз.

Дала зонасы

Климат, топырақ, өсімдік, жануар, шаруашылық игеру ерекшеліктерін атаңыз.

3) Тест жұмысы

1. Қазақстанның дала зонасына тән кеміргіш жануар

  • A) Саршұнақ
  • B) Қарсақ
  • C) Қасқыр
  • D) Борсық
  • E) Қоян

2. Қазақстанның солтүстігінде таралған орманды далаға тән топырақ

  • A) Құмды-сазды топырақ
  • B) Қара топырақ
  • C) Құм топырақ
  • D) Күлгін топырақ
  • E) Ферралит топырақ

3. Қазақстанның дала зонасының көлемі (%)

  • A) 26%
  • B) 28%
  • C) 23%
  • D) 25%
  • E) 29%

4. Орманды дала зонасы Қазақстанның қай бөлігінде орналасқан?

  • A) Батыс шекарасында
  • B) Солтүстік-батыста
  • C) Оңтүстікте
  • D) Солтүстікте
  • E) Оңтүстік-шығыста

5. Қызыл қоңыр топырақ аймағы

  • A) Таулы аймақ
  • B) Дала
  • C) Шөл
  • D) Орман
  • E) Орманды дала

6. Дала зонасы топырағында өсетін өсімдіктер

  • A) Қайың, ақтерек, сәбізшөп, тошала
  • B) Жантақ, сексеуіл, қоңырбас, көкнәр
  • C) Қайың, тошала, жантақ, изен
  • D) Изен, ебелек, көкбек, жатаған
  • E) Боз, бетеге, бидайық, арпабас

7. Қазақстанның орманды дала зонасында өсетін өсімдіктер

  • A) Жолжелкен, жауқазын, қызғалдақ
  • B) Қараот, ебелек, түйеқарын
  • C) Мия, құм акациясы, адыраспан
  • D) Жусан, изен, теріскен, көкпек
  • E) Арпабас, бидайық, жабайы құлпынай

8. Даланың 16 кг-ға дейін жететін құсы

  • A) Тырна
  • B) Қаз
  • C) Дуадақ
  • D) Шағала
  • E) Гагара

IV. Үй тапсырмасы

  • § 38. «Орманды дала және дала зоналары» тақырыбын оқу.
  • Кескін картаға орманды дала және дала зоналарын түсіру.
  • Орманды дала және дала зоналарында Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарлардың тізімін жасау.

Назар аударыңыз

Тапсырмаларды орындағанда картадағы шекараларды дәл белгілеуге, климат–топырақ–өсімдік–жануар байланысын жүйелі түрде көрсетуге мән беріңіз.