Шеше тұрып қыз сөйлесе, Бой жеткені
Әке мен ананың қадірі туралы халық даналығы
Қазақ мақал-мәтелдері мен нақыл сөздерінде әке мен ананың орны ерекше айтылады. Бұл сөздер ұрпақ тәрбиесін, мінездің қалыптасуын, ризық-несібенің берекесін және үлкенді құрметтеудің маңызын еске салады.
Түйінді ой
Әкеден — ақыл, анадан — мейір; қыз — шешеге, ұл — әкеге қарап өседі.
Тәрбие: бала айнасы — ата-ана
Шешеге қарап қыз өсер, әкеге қарап ұл өсер.
Сайына қарай — саласы, әкесіне қарай — баласы.
Әкеге баланың алалығы жоқ.
Ұлдың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге.
Әкеден безген ұл болмас, анадан безген қыз болмас.
Қадір: барда бағалау, жоқта сағыну
- Әкенің қадірін балалы болғанда білерсің.
- Әкең жақсы кісі еді, жел жағыңа пана еді.
- Анаң жақсы кісі еді, жетімдерге ана еді.
- Баласынан айырылған әке таяғына сүйенер.
Әкең өлсе — өлсін, әкеңді көрген — өлмесін. Бұл сөз әкенің көзін көрген, тәлімін алған жандардың қадірін жоғалтпауға шақырады.
Жауапкершілік: әке еңбегі, бала борышы
Бір әке отыз ұлды асырайды, отыз ұл бір әкені ауырсынады.
Алпыстағы әкеңнің артық күшін пайдалан.
Адал туған бала — әкесіне пана.
Білген жолыңды әкеңе де бер. Әкеден ұл туса — игі, әкенің жолын қуса — игі.
Сөздің салмағы: сыйластық пен әдеп
Ұстазыңды ұлы әкеңдей сыйла.
Әке тұрып бала сөйлесе — ер жеткені; шеше тұрып қыз сөйлесе — бой жеткені.
Жетесіз ұл әкесіне тіл тигізеді.
Ақымақ әкесін өлтіргенмен, дос болады. Мағынасы: ар мен ұяттан айырылған адам ең үлкен қателікті де «достық» деп ақтауға дайын.
Өмір сабағы: байлық, ниет, береке
Әкесі бардың ырысы бар, інісі бардың тынысы бар.
Әкесінің ақшасына үйленген, әйелінің қадірін білмейді.
Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.
Есте қалатын ескертулер
- Жақсы әке жаман балаға — қырық жылдық ризық.
- Әкесі құрдастың — баласы құрдас.
- Әкесі өлгенді де естіртеді.
- Әкеңнің өлгенін жасырсаң, көмгенде қайтесің?
- Әкесі тете атпаса, шешесі май сатпас еді.
Кей сөздер астарлы келеді: «Әкенің тоны шақ келсе, әкені бала жоқтамас» — пайдакүнемдікке ұрындырмай, әкені мүлікпен өлшемей қадірлеуді меңзейді.
Қорытынды ой
Бұл нақылдар әкенің қамқорлығын, ананың мейірін, әрі ұрпақтың әдеп пен жауапкершілікке негізделген борышын айқын көрсетеді. Ата-ананы барда бағалау — берекенің бастауы, ал олардың өнегесін ұстану — ұрпаққа қалатын ең қымбат мұра.
Әкеден — ақыл, анадан — мейір: екеуін тең ұстаған үйде тәрбие де, тыныс та, ырыс та орнығады.