Жазушының басты шығармасы
Есенжанов Хамза Ихсанұлы: өмірі мен шығармашылық мұрасы
Хамза Ихсанұлы Есенжанов (25.12.1908, Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы — 05.12.1974, Алматы) — қазақ прозасының көрнекті өкілі, жазушы, аудармашы, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967).
- Туған жылы мен жері
- 1908, Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы
- Қайтыс болған жері
- 1974, Алматы
- Мансабы
- Жазушы, аудармашы, мәдениет қайраткері
- Негізгі еңбегі
- «Ақ Жайық» трилогиясы
Білімі мен қызмет жолы
Есенжанов Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1928) тәмамдап, кейін Алматы мемлекеттік университетін (бұрынғы ҚазПИ, 1933) бітірді. 1934–1936 жылдары Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік өнертану институтының аспирантурасында оқыды.
Ол Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы (1932–1933), КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалында әдебиет пен фольклор секторының меңгерушісі (1936–1937) қызметтерін атқарды.
1937 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік филармониясын, кейін Қазақ опера және балет театрын басқарды. Сонымен бірге ҚазПИ-де орыс әдебиеті тарихынан дәріс оқыды.
Маңызды дерек: 1938 жылы жазушыға жалған саяси айып тағылып, шамамен жиырма жылға жуық сталиндік қуғын-сүргіннің зардабын тартты. Елге оралған соң, 1956 жылдан бастап шығармашылықпен өнімді түрде қайта айналысты.
Алғашқы шығармалары және әдеби орта
ХХ ғасырдың 30-жылдары республикалық басылымдарда жазушының «Үлеңтінің жағасында», «Қызыл құмақ», «Күшке — күш» әңгімелері және «Жер шарында» пьесасы жарық көрді.
Сол дәуірдегі әдеби ортада Есенжановтың аты жас буын қаламгерлерімен қатар аталып, кейін қазақ прозасының іргесін кеңейткен тұлғалардың қатарынан орын алды.
«Ақ Жайық» трилогиясы: кең тынысты эпопея
Жазушының ең басты шығармасы — «Ақ Жайық» трилогиясы (I кітап — 1957; II кітап — 1959; III кітап — 1965). Туынды Батыс Қазақстан өңіріндегі тарихи кезеңнің күрделі оқиғаларына арналды: отарлық езгі, азаттыққа ұмтылыс, қоғамдағы өзгерістер және жаңа дәуірдің беталысы.
Жинақталған көркем бейнелер
Хакім, Әлібек, Әділбек, Мүнариа, Шолпан, Нұрым сияқты кейіпкерлер арқылы халық тағдыры мен еркіндікке ұмтылыстың жинақталған көрінісі жасалды.
Тарихи тұлғалардың көркем бейнесі
Дмитриев, Әйтиев, Қаратаев, Белан сияқты нақты тарихта болған адамдардың өмір жолы шынайы деректілік пен көркемдік үйлесімде суреттеледі.
Әдебиетте бұл трилогияның бағасы жоғары болды. Мұхтар Әуезовтің «Еуропа үлгісінде жазылған тұңғыш шығарма» деген пікірі Есенжанов еңбегінің салмағын айқындай түседі.
Трилогияның жалғасы және кейінгі романдары
1963 жылы «Көп жыл өткен соң» романы, 1970 жылы «Ағайынды Жүнісовтер» романы жазылды. Бұл еңбектерде жаңа өмір құрған қоғамның сан қырлы тыныс-тіршілігі, әділет үшін күрес, адамның азамат ретінде қалыптасуы көркем бейнеленеді.
«Ақ Жайық» трилогиясы мен «Көп жыл өткен соң» роман-дилогиясы жалпы алғанда бес кітаптан тұратын тұтас эпопея сипатына ие.
Өмірінің соңғы жылдарында Есенжанов «Қарт қазақ», «Жайын ілерде», «Жар» сияқты әңгімелер, очерктер және әдеби-сын мақалалар жазды. 1978–1981 жылдары жазушының 6 томдық шығармалар жинағы жарық көрді.
Аудармалары мен ағартушылық еңбегі
Есенжанов көркем аударма саласында да өнімді еңбек етті. Ол М. Шолоховтың «Тынық Дон» романының 1 және 4 кітаптарын, И. С. Тургеневтің «Рудин» романын, И. П. Шуховтың «Өшпенділік» романын, А. С. Пушкиннің «Дубровский» повесін және басқа да шығармаларды қазақ тіліне аударды.
Сонымен қатар бастауыш және орта мектептерге арналған оқулықтар жазып, білім беру ісіне де үлес қосты.
Қорытынды
Хамза Есенжановтың өмір жолы — білім мен мәдениет қызметінің, қуғын-сүргін қасіретінің және әдебиетке қайта оралып, ірі эпикалық туындылар тудырған табандылықтың айқын үлгісі. Оның шығармалары Батыс Қазақстан өңірінің тарихи келбетін көркем тілмен сомдап, ұлттық әдебиеттің эпикалық кеңістігін кеңейтті.
Ал жазушыға қатысты музейлік қорлар, құжаттар мен жеке заттар — ұрпақ санасында тірі тарихтың ізін қалдыратын құндылық. Бұл мұраның сақталуы мен зерттелуі әдеби жадымызды тереңдетіп, өткенді бүгінмен жалғайды.