Әнұранның музыкасын жазған кім
Бұл жоспар 4-сынып оқушыларына арналған әдебиеттік оқу сабағын ұйымдастыруға көмектеседі. Негізгі идея — мәтін арқылы өнердің, әсіресе әннің құдіретін сезіндіру және оқушының тілдік, шығармашылық әлеуетін дамыту.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Әңгіменің мазмұнымен таныстыру; Шәмші Қалдаяқовтың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беру.
Тәрбиелік
Ән құдіретін сезінуге, елжандылыққа баулу; өнер адамын құрметтеуге тәрбиелеу.
Дамытушылық
Шығармашылық қиялды, жүйелі ойлауды дамыту; сөздік қорды молайтып, тіл байлығын жетілдіру.
Сабақтың өтілу барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылар алдын ала топқа бөлінеді, топ жетекшілері сайланады.
- Сабақ Қазақстан Республикасының Әнұранын орындаудан басталады.
II. Жаңа сабақ
Сабақтың басталуында «Әнұраным — жанұраным, айтар әнім мақтан етіп» деген ойды негізге алып, оқушылардан Әнұран авторлары туралы сұралады.
Негізгі дерек
- Сөзін: Жұмекен Нәжімеденов және Нұрсұлтан Назарбаев.
- Әнін: Шәмші Қалдаяқов.
- Әнұран 2006 жылы ресми рәсімде кеңінен орындала бастады.
Одан әрі сабақтың негізгі өзегі ретінде Ш. Қалдаяқовтың өмірі мен шығармашылығына тоқталады. Алдын ала дайындалған оқушы деректі фильмге сүйеніп, қысқаша таныстырылым жасайды.
Кейін жазушы Оразбек Бодықов туралы мәлімет беріледі. Ол — Шәмші Қалдаяқовтың сенімді, сырлас досы болған. Сабақта жазушының естелігіне негізделген «Аққұс туралы аңыз» әңгімесі оқылады.
Түсінік
Аңыз — халық арасында кең тараған, тарихи немесе қиял-ғажайып оқиғаларға құрылған, тәрбиелік мәні бар көркем әңгіме.
III. Мәтінмен жұмыс
- Мәтіннің бірінші бөлігі сахналық көрініс түрінде көрсетіледі.
- Қалған бөлігі 3 топқа бөлініп беріледі: әр топ оқып, талдап, мазмұнын әңгімелейді.
IV. Талдау және кеңейту
Оқушылардың таным көкжиегін кеңейту үшін Л. Бетховен және Б. Байқадамов туралы қысқаша мәлімет беріледі.
Оқулықтағы сұрақтар арқылы әңгіменің негізгі ойы ашылады: әннің адамға да, табиғатқа да әсері, өнердің қуаты, мейірім мен ізгіліктің жеңісі.
V. Сергіту сәті
Күй тартамыз күмбірлі, күмбірлі,
Ән айтамыз көңілді, көңілді.
Би билейміз ырғақты, ырғақты,
Біз бастаймыз сабақты, сабақты.
Қосымша: Б. Байқадамовтың «Айгөлек» әнінің 1 шумағын орындату.
VI. Кесте толтыру: көркем сөз айшықтары
Оқушылар мәтіннен көркем тіркестерді тауып, плакаттағы кестені толтырады. Жұмыс барысында «Құстар базары» музыкасы қойылады.
1-топ
Аққұс әнінің табиғат пен адамға әсері
- Тау мүлгиді, тауға ағылып көл тынады.
- Аспан егіліп, ұшуын апталап, айлап күтіп жатады.
- Махаббат жайлы шерлі де, қуанышты ән шырқайды.
- Қайғылы жүректің шерін басып, сөнуге айналған үмітке от жағады.
2-топ
Табиғаттың ән құдіретіне табынуы
Жел
Сарнаған жел тына қалады.
Тау
Қаратаудың көкірегі қарс айырылып, аһ ұрады.
Өзен
Ағысын тоқтатады.
Ағаш
Жапырағын жайып, қайғыға оранады.
Жарық дүние
Бар дүниені түн басады.
3-топ
Қарақұстың күйі: дейін және кейін
Әнді тыңдағанға дейін
Іші тар. Аққұсты көзін жоюға бел буады; жан-жағына қараса да, қатігез ойын тоқтатпайды.
Әнді тыңдағаннан кейін
Аққұсты шап беріп ұстаған сәтте, өзі де егіліп, еңкілдеп жылап қалады. Ақыры: «Сен азатсың! Бар, ұш!» деп босатады. Дегенмен: «Көрсем, ән айтқызбай өлтіремін» деп, бұрынғы қаталдығының ізі де сезіледі.
Бекіту жұмыстары
1 және 2-топқа тест тапсырмалары беріледі (компьютерде орындалады). 3-топ әңгіме кестесін құрады.
1-топ: Тест
-
«Аққұс туралы аңыз» әңгіме-естелігінің авторы кім?
A) О. Бодықов
Ә) М. Сәрсеке
Б) М. Әуезов
-
Шәмші Қалдаяқов кім?
К) ақын
Қ) композитор
Л) ғалым
-
Шәмші «Аққұс туралы аңызды» кімнен естіген?
К) әкесінен
Қ) анасынан
Л) досынан
-
Неміс композиторы кім?
У) П. Чайковский
Ү) А. Жұбанов
Ұ) Л. Бетховен
-
Аққұс әнінің қарақұсқа әсері қандай?
С) мінезі өзгерді
Т) мінезі өзгермейді
Кілт
АҚҚҰС
2-топ: Тест
-
Әнұранның музыкасын жазған кім?
Ч) Н. Тілендиев
Ш) Ш. Қалдаяқов
Щ) Б. Байқадамов
-
Әнші құсты тап:
A) аққу
Ә) бұлбұл
Б) көгершін
-
Қазақ хорының негізін салушылардың бірін ата:
М) Б. Байқадамов
Н) Жаяу Мұса
О) Әміре Қашаубаев
-
Аққұстың әніне табиғат қалай әсер етті?
Ш) табынды
Щ) әлсіреді
-
Ш. Қалдаяқов туралы әңгіме жазған кім?
Ь) М. Сәрсеке
Ы) М. Әуезов
І) О. Бодықов
Кілт
ШӘМШІ
3-топ: Әңгіме кестесі
Тақырыбы
«Аққұс туралы аңыз»
Авторы
Оразбек Бодықов
Кейіпкерлері
Автор, Шәмші, Аққұс, Қарақұс
Несімен ұнады?
Ән құдіретінің күштілігі: табиғат пен адамды бірде қуантатын, бірде мұңайтатын, арманға жетелейтін әсері.
Айтылған ой
Өнерді бағалай білу, сұлулықты сезіну.
Бағалау, үй тапсырмасы, қорытынды
Бағалау
Сабақта белсенді жауап берген оқушыларға және келген қонақтарға Ш. Қалдаяқовтың әндер жинағы сыйға тартылады.
Үйге тапсырма
- Әңгіменің мазмұнын айту.
- Ш. Қалдаяқовтың бір әнін жаттап келу.
Қорытынды ой
Ғабит Мүсіреповтің қазақ өнері жайлы айтылған нақылына сүйене отырып, Ш. Қалдаяқов әндерінің құндылығы атап көрсетіледі: қазақ өнерін терең білгісі келген адам Қалдаяқов шығармашылығына үңілуі керек.
«Сыр сұлуы» әнінің шығу тарихы
1960 жылдары қазіргі Қорқыт ата атындағы университетте «Сыр сұлуы» ән-би ансамблі құрылады. Ансамбль көптеген шет елдерде өнер көрсетеді. Сол кезеңде Шәмші Қалдаяқовтан арнайы тапсырыспен бір ән жазу өтініледі.
Әннің сөзін жергілікті ақын Зейнолла Шүкіров, ал әнін Шәмші Қалдаяқов жазады. Әнді үлкен сахнада алғаш рет Ришад Абдуллин орындайды.
Түйін
Бұл ән Сыр бойында ғана емес, Қазақстанның әр өңірінде сүйіп шырқалатын туындыға айналды. «Әр адамның көкірегінде ән айтқызатын бір-бір Аққұсы бар» деген оймен сабақ осы әнді орындап аяқталады.