Төрт түлік малдың пайдасын білгізу
Сабақ жоспары
А. Тоқмағамбетов — «Түлік туралы сабақ»
Бұл материал — төрт түлік туралы білімді кеңейтіп, мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастыруға және оқушыларды табиғат пен малға қамқорлыққа тәрбиелеуге арналған дәстүрлі аралас сабақтың ықшамдалған, редакцияланған нұсқасы.
Сабақтың мақсаты
- А. Тоқмағамбетов туралы мәлімет беру, «Түлік туралы сабақ» өлеңімен таныстыру, мәтінді меңгерту.
- Мәнерлеп оқу және түсініп оқу дағдыларын қалыптастыру.
- Төрт түліктің қадірін білуге, оған қамқор болуға тәрбиелеу.
Сабақ сипаттамасы
- Типі
- Аралас сабақ
- Түрі
- Дәстүрлі
- Әдіс-тәсілдер
- Мәнерлеп оқу, түсіндіру, әңгімелеу, сұрақ-жауап, хабарлау, көрнекілік
- Көрнекіліктер
- Ақынның суреті, төрт түлік және төлдерінің суреттері
Сабақ кезеңдерінің логикасы
Сабақ оқушыны біртіндеп тақырыпқа жақындататын құрылыммен өтеді: психологиялық дайындық → үй тапсырмасын бекіту → жаңа сабаққа кіріспе → өлеңмен жұмыс → тапсырмалар → қорытындылау.
Кіріспе
- Амандасу, сыныпты сабаққа бағыттау, дұрыс отыру ережесін еске салу.
- Үй тапсырмасы: Ж. Аймауытовтың «Қараторғай» әңгімесін талқылау.
- Ойын арқылы бекіту: «Ұшақ» ойыны (сұрақ-жауап).
Жаңа сабаққа жол
- Жұмбақ шешу арқылы төрт түлікті анықтау.
- Төрт түліктің пірлерін атау: Ойсылқара, Қамбар ата, Зеңгі баба, Шопан ата, Сексек ата.
- Суреттер бойынша талдау: атауы, неге «төрт түлік» делінетіні, пайдасы.
Тақырып өзегі: төрт түлік және оның пайдасы
Қазақ тұрмысында төрт түлік — күнкөрістің тірегі. Сиыр сүтінен айран, құрт, сүзбе сияқты тағамдар жасалады, терісінен киім тігілген. Жылқы киелі саналған: көлік болған, ел қорғауда да мінілген. Түйе шөлге төзімділігімен көшпелі өмірге аса қолайлы болған.
Негізгі пайдалар
- Көлік
- Сүт, ет
- Жүн, тері
Сұрақ қою арқылы ойландыру
- Неліктен оларды «төрт түлік» деп атайды?
- Төлдеу мезгілі туралы не білеміз?
- Қамқорлық дегеніміз не?
Ұлттық ойындармен байланыс
Төрт түлік тақырыбы ұлттық ойындар арқылы да бекітіледі: бәйге, қыз қуу, көкпар, аударыспақ, теңге алу.
Автор туралы қысқаша мәлімет
Асқар Тоқмағамбетов (1905–1983) — ақын, жазушы. Ол драмалық шығармалар мен кино-сценарийлер де жазған. Сабақта ақын шығармашылығына қысқа шолу жасалып, оқушылар өлең мазмұнын өмірмен байланыстырады.
Өлеңмен жұмыс: оқу, түсіну, талдау
Оқу барысы
- Өлең бөлімдер бойынша мәнерлеп оқылады.
- Түсініксіз сөздер белгіленеді және талданады.
- Мазмұны сұрақтар арқылы ашылады (мысалы, кейіпкерлер неге таласты?).
Сөздік жұмысы
- Сөзуар
- сөзшең, көп сөйлейтін
Мұндай түсіндірулер оқушыға мәтінді тек оқып қана қоймай, мағынасын дәл ұғынуға көмектеседі.
Төрт түлік атаулары: жүйелеу және есте сақтау
Сабақтың маңызды бөлігі — төрт түлікке қатысты атауларды топтастырып, дәптерге жазу. Бұл оқушының сөздік қорын байытып, тақырыпты жүйелі қабылдауына жағдай жасайды.
Қой мен ешкі
Қой
- Қозы
- Тоқты
- Саулық
Ешкі
- Лақ
- Серке
- Теке
Сиыр, жылқы, түйе
Сиыр
Бұзау, торпақ, тайынша (тана), қашар, бұқа.
Жылқы
Құлын, жабағы, тай; әрі қарай жасына қарай: байтал, бесті бие және т.б.
Түйе
Жалғыз өркешті және қос өркешті түйе; бота, тайлақ, нарбота; буыршын, құнанша және т.б.
Маңызды ескерту
Терминдер мен атаулар аймаққа қарай өзгеруі мүмкін. Сабақта негізгі мақсат — атаулардың мағынасын түсініп, оларды жүйелі қолдануға үйрену.
Белсенді бөлім: сергіту, ойын, топтық тапсырма
Сергіту сәті
Қимыл-қозғалыс арқылы назарды жаңарту: оңға-солға бұрылу, жоғары-төмен қарау, қол созу, бой жазу.
«Бәйге» сұрақтары
- Көшіп-қонғанда қай мал пайдаланылған? Түйе.
- «Мал-жан аман ба?» деудің мәні қандай? Малдың қадірін ерекше бағалаған.
- Пайдасы қандай? Көлік, сүт, ет, жүн, тері.
- Төрт түлікке қатысты ұлттық ойындар? Бәйге, қыз қуу, көкпар және т.б.
- Әрі көлік, әрі серік болған түлік? Жылқы.
Топтық жұмыс
Оқушылар 3 топқа бөлініп, төрт түліктің пірлеріне хат жазады: алғыс айту немесе ұсыныс білдіру.
- 1-топ: Қамбар ата (жылқы)
- 2-топ: Зеңгі баба (сиыр)
- 3-топ: Шопан ата (қой)
Дәптермен жұмыс: нақты жауап, нақты мысал
Оқушылар өлең мазмұны мен кітаптағы үлгіге сүйеніп, кейіпкер сұрақтарына жауап жазады және төрт түлік атауларын бөлек-бөлек тізімдейді: қой атаулары, сиыр атаулары, жылқы атаулары. Жұмыс аяқталған соң, жауаптар бірге тексеріледі.
Тәртіп дағдысы
Жазу барысында дұрыс отыру, ұқыптылық және уақытты тиімді бөлу еске салынады.
Тілдік қор
Төл атауларын нақтылау арқылы оқушы сөзді дәл қолдануға үйренеді.
Түсіну көрсеткіші
Жауаптың сапасы — өлеңді түсініп оқудың тікелей дәлелі.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Қорытынды сұрақтар
- Бүгін сабақта не үйрендік?
- Асқар Тоқмағамбетов кім?
- Төрт түліктің пайдасы қандай?
- Өлеңнен қандай ой түйдік?
Үй тапсырмасы
«Түлік туралы сабақ» өлеңінің ұнаған бөлігін жаттап келу.
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың жұмысы ауызша мадақталып, бағаланады.
Сабақтың түйіні: төрт түлік — тек шаруашылық байлық емес, ұлт мәдениетінің, тәрбиенің және жауапкершіліктің айнасы.