Эритроциттердің құрылысы
Қан: ағзадағы ішкі сұйық орта
Қан (гр. haemo; лат. sanguis — қан) — организмдегі ішкі сұйық ортаның бірі. Ол қантамырларының тұйық жүйесімен ағып, негізгі тасымалдау қызметін атқарады.
Қан барлық мүшелердің жасушаларына қоректік заттар мен оттегін жеткізіп, тіршілік әрекетінің өнімдерін зәр шығару жүйесіне тасымалдайды. Сонымен қатар биологиялық белсенді заттар арқылы жүретін гуморальдық реттелу үдерістері де қанның қатысуымен іске асады. Қан организмнің инфекцияларға қарсы қорғаныш реакциясын қамтамасыз етеді.
Қан жасушалары
Қан жасушаларына эритроциттер (қанның қызыл түсті жасушалары), лейкоциттер (қанның түссіз жасушалары) және тромбоциттер (қан пластинкалары) жатады. Қызыл денешіктер — эритроциттер, ал ақ жасушалар — лейкоциттер. Екі жасуша түрінің арасында ұюға қатысатын тромбоциттер болады.
Эритроциттердің құрылысы
Эритроциттер (гр. erythros — қызыл) — қанның қызыл түсті, ядросыз жасушалары. Жаңадан түзілген эритроциттерде ядро байқалуы мүмкін, бірақ кейін ол жойылады.
Басқа қан жасушаларына қарағанда салмақтырақ болғандықтан, эритроциттер ыдыстың түбіне тұнуға бейім. Олардың пішіні ортасы қысыңқы, жиегі қалың, ортасы жұқарған екі жағы ойыс табақша тәрізді. Мұндай пішін жасушаның беткі ауданын ұлғайтып, газ алмасуды тиімді етеді.
Эритроциттер өздігінен қозғала алмайды; олар тек қан плазмасының ағысымен жылжиды. Адам эритроциттерінің диаметрі шамамен 7,5 мкм, қалыңдығы 1–2 мкм.
Саны және жас ерекшелігі
- Қанның 1 мм³-інде орта есеппен 4,5–5 млн эритроцит болады.
- Жаңа туған нәрестеде бұл көрсеткіш жоғары: 6–7 млн (1 мм³ қанда).
- Шамамен 3 айдан кейін саны азайып, қалыпты деңгейге (шамамен 5 млн) келеді.
Гемоглобин және газдарды тасымалдау
Эритроциттердің қызыл түсі гемоглобинге (гр. haima — қан) байланысты. Гемоглобин — құрамында темір бар нәруызды қызыл пигмент.
Оксигемоглобин
Оттекпен қосылған гемоглобин оксигемоглобин деп аталады. Оксигемоглобинге қаныққан қан — алқызыл түсті артерия қаны.
Веналық қан
Көмірқышқыл газымен қаныққан қан — күңгірт қызыл түсті вена қаны.
Гемоглобин молекуласының қасиеттері оттекті өкпеден дененің барлық ұлпаларына жеткізуге ғана емес, сонымен бірге көмірқышқыл газын ұлпалардан өкпеге тасымалдауға мүмкіндік береді.