Мазһаб ұғымын жете түсіне алмаған кейбір шала сауаттылар
Бұл мәтін Қазақстандағы зайырлылық қағидаты, дін саласындағы мемлекеттік саясат және исламдағы Ханафи мазһабының қазақ қоғамындағы тарихи-мәдени орны туралы пайымды тұжырымдарды жүйелейді. Негізгі мақсат — мазһаб ұғымын дұрыс түсіндіру, дәстүрлі діни тәжірибенің мәнін ашу және қоғам бірлігіне қызмет ететін ойларды айқындау.
Аңдатпа
Мазһаб сөзі араб тілінде «жол», «бағыт», «ғұламалар көрсеткен әдіс» деген мағыналарды білдіреді. Қазақстан жеріне VIII ғасырда енген ислам XIX ғасырда аймақтардың бәрінде берік орнығып, содан бері халықымыз Нұғман ибн Сәбит (имам Ағзам Әбу Ханифа) негізін қалаған Ханафи мазһабын ұстанып келеді.
Ханафи мазһабының маңызды ерекшеліктерінің бірі — ислам қағидаларына қайшы келмейтін дәстүр-салттардың кең қолданылуына мүмкіндік беруі. Мазһабтың мәнін терең түсінбеген кейбір адамдар «Пайғамбардың сүннетімен жүресің бе, әлде мазһаб ұстанасың ба?» деп, мазһабты сүннетке қарсы қойғандай пікір тудырады. Негізінде мазһаб — Құран мен хадистердегі үкімдерді түсіндірудің, құқықтық-діни мәселелерді жүйелеудің ғылыми мектебі.
Аннотация (орыс тілінде, редакцияланған)
В докладе рассматривается традиционная религиозная идентичность казахов и роль ханафитского мазхаба. Подчеркивается преемственность религиозной практики предков и важность осознанного, грамотного отношения к религиозным вопросам в современном обществе.
Зайырлы мемлекет және ар-ождан еркіндігі
Қазақстан Республикасының Конституциясы еліміздің зайырлы мемлекет екенін айқындайды. Бұл ұғым құқықтық және демократиялық құндылықтарға негізделеді: мемлекет пен дін бір-бірінен бөлінген, яғни әрқайсысы өз функцияларын атқарып, бір-бірінің жұмысына кедергі келтірмеуі тиіс.
Азаматтардың қандай дінді ұстанатынын таңдау құқығы — ар-ождан еркіндігі — Конституцияға, Азаматтық кодекске және діни бірлестіктер мен діни қызмет саласын реттейтін заңнамаларға сүйенеді.
Мемлекеттік саясаттың мақсаттары
Негізгі ұстанымдар
- Әрбір азаматтың дінді еркін таңдауы.
- Дініне қарамастан ар-ождан бостандығы мен құқықтарын қамтамасыз ету.
- Діни бірлестіктердің еркін қызмет атқаруына құқықтық орта қалыптастыру.
- Бейбіт қатар өмір сүруді қолдау, өзара түсіністік пен толеранттылықты нығайту.
- Қоғамның тұрақтылығы мен консолидациясын қамтамасыз ету, рухани-адамгершілік әлеуетті сақтау.
- Жаһандану жағдайында дінаралық үйлесімге ықпал ететін рухани және мәдени байланыстарды сақтау.
Зайырлылық: бөліну бар, оқшаулау жоқ
Зайырлылық қағидаты мемлекет пен діннің бөлінуін жариялағанымен, бұл екі тараптың арасына «қорған салу» дегенді білдірмейді. Қоғам азаматтардан тұрады, ал азаматтардың дүниетанымында діни фактор да бар. Сондықтан маңызды әлеуметтік үдерістерді діни өлшемді елемей талдау және шешу толыққанды нәтиже бермейді.
Дін мен мемлекеттің түйісетін тұсы — елдің тұтастығы, қоғамның ауызбіршілігі мен тұрақтылығы. Осы себепті өзара ықпалдастықтың құқықтық тетіктерін уақыт талабына сай айқындау және жетілдіру маңызды.
Мазһабтардың қалыптасуы
Исламның алғашқы дәуірінде мұсылмандар арасында діни қайшылықтар кең таралмаған еді. Себебі Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) Құран аяттары мен өз даналығы арқылы күрделі мәселелерге дер кезінде жауап беріп, алауыздықтың алдын алып отырды.
Кейін уақыт өте келе Құран мәтінін талдау, хадистерді зерттеу және шариғи үкімдерді жүйелеу қажеттілігі күшейді. Осы үдерісте ислам құқықтануының ірі мектептері қалыптасты: имам Ағзам Әбу Ханифа, имам Мәлик, имам Шафиғи, Ахмад ибн Ханбал сияқты ғұламалардың мазһабтары діни-құқықтық тәжірибені біріздендіруге ықпал етті.
Ханафи мазһабы және қазақ дәстүрі
Мазһабты қалай түсінген дұрыс?
Ханафи мазһабын исламнан бөлек, Пайғамбар сүннетінен өзгеше жол деп қабылдау — қате түсінік. Мазһаб — Құран мен хадистерде келген үкімдерді дұрыс пайымдап, халыққа түсіндіруге қызмет ететін ғылыми-әдістемелік мектеп.
Негізгі тұжырым
«Сүннет пе, әлде мазһаб па?» деген қарсы қоюдың орнына, мазһабты сүннет пен Құранды түсіндіруге көмектесетін жүйе ретінде тану керек.
Артықшылықтың бір қыры
Ханафи мазһабы ислам қағидаларына қайшы келмейтін дәстүрлі әдет-ғұрыптардың қолданылуына кең мүмкіндік береді. Осы ерекшелік қазақ даласындағы діни тәжірибенің тұрмыс-салтпен үйлесім табуына жағдай жасаған маңызды факторлардың бірі болды.
Қазақстандағы исламның тарихи орнығуы
Енуі мен таралуы
Қазақстанға исламның енуі мен таралу деңгейі — толық зерттеліп бітпеген ауқымды мәселе. Дегенмен түркі көшпелілері арасында исламның таралуы Қарахандар дәуірімен тығыз байланыстырылады. Ислам мемлекеттік дін мәртебесіне ие болғаннан кейін қоғамдық өмірге біртіндеп тереңдей түсті.
XVI–XVII ғасырларда қазақтардың Орта Азия халықтарымен және Еділ татарларымен экономикалық, мәдени байланыстарының артуы исламның кеңірек орнығуына ықпал етті.
Қазақ мемлекеттілігі және шариғат ықпалы
Басқа да мұсылман халықтарындағыдай, қазақ қоғамында да сүнниттік исламның Ханафи мазһабы орнықты. Қазақ мемлекеттілігі қалыптасқан кезеңнен бастап құқықтық нормаларда шариғат ықпалы байқалды; ол жергілікті салт-жоралармен өзара байланыста дамыды.
-
Қасым хан мен Есім хан заңдары
Далалық құқық жүйесінде шариғат әсері көрініс тапты.
-
Тәуке ханның «Жеті жарғысы»
Әкімшілік, қылмыстық және азаматтық құқық нормаларында шариғатқа сүйенген тұстар болды.
Діни-ағартушылық дәстүр
Шәкәрім Құдайбердіұлының 1910 жылы Қазан қаласында басылып шыққан «Мұсылмандық шарттар» еңбегі оның діни білімі жоғары болғанын және Құранды терең зерттегенін көрсетеді. Ол Құран мағынасын қазақ тілінде түсіндіруге талпыныс жасаған тұлғалардың бірі ретінде діни танымның ғылыми арнаға түсуіне ықпал етті.
Тәуелсіздік кезеңі және діни кеңістік
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздік алып, еркін демократиялық қоғам құру бағытын таңдады. Осы кезеңде діни сенім еркіндігін қамтамасыз ететін құқықтық база халықаралық тәжірибе мен стандарттарға сай қалыптасты.
Сонымен бірге, исламды мәдени мұра мен дүниетаным қалыптастырудағы маңызды фактор ретінде тану туралы пікірлер қоғамдық дискурста айқын көріне бастады.
Заманауи символдар және қоғамдық кеңістік
2005 жылғы 22 наурызда Астана қаласында «Нұр-Астана» мешіті ашылды. Бұл нысан жас астана үшін рухани орталықтардың бірі ретінде қабылданып, қаланың сәулеттік келбетін толықтырды.
Дін, қоғам және ұлттық бірегейлік
Ислам — мәдени-тарихи сабақтастықтың бір бөлігі
Исламды қазақ халқының тілі мен салт-дәстүрі сияқты ұлттық бірегейлікті танытатын маңызды элементтердің бірі ретінде қарастыруға болады. Көптеген зайырлы мемлекеттерде дін азаматтық қоғамды біріктіретін және әлеуметтік жауапкершілік мәдениетін қалыптастыратын институттардың бірі ретінде пайымдалады.
Бірлік пен діни сауаттылықтың маңызы
Қоғам үшін ең қажетті құндылықтардың бірі — бірлік пен ынтымақ. Қазақстан мұсылмандары ғасырлар бойы Ханафи мазһабын ұстанып келгендіктен, халық арасындағы ауызбіршілікті сақтау және діни тәжірибені енді үйреніп жүрген жандардың ойына күмән ұялатпау үшін дәстүрлі діни мектепті дұрыс түсіндіру маңызды.
Бұл өзге мазһабтарды жоққа шығару дегенді білдірмейді. Алайда сырттан келетін арбаушы, алауыздық тудыруы мүмкін насихаттарға сындарлы әрі қырағы көзқарас қажет.
Қорытынды ой
Негізгі міндет — исламды сауатты, айқын және жауапкершілікпен түсіндіру, өзге ұлттар мен дін өкілдеріне құрметпен қарау, қоғамды ізгілікке, имандылыққа, өзара сыйластық пен тұрақтылыққа шақыру. Қазақ қоғамында бұл құндылықтарды нығайтуға тарихи тәжірибе де, рухани әлеует те жеткілікті.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995).
- Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы. Жұма мінбері. Көкжиек баспасы, 2012.
- «Ислам және қазіргі қоғам» ғылыми-практикалық конференция материалдары, 2008 жылғы 20 тамыз.
Ескерту
Мәтін блог форматында оқылымды ету үшін құрылымдалып, тілдік-құрылымдық қателері түзетілді. Тарихи даталар мен дереккөздер түпнұсқадағы мазмұнға сай сақталды.