Сөйлемнің мағыналық түрлерінің ерекшелігі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Пәні: Қазақ тілі
Сыныбы: 3 «Б»
Тақырыбы: Сөйлем түрлерін бір-біріне айналдыру
Оқыту құралдары
- Интерактивті тақта
- Компьютер
Негізгі ұғымдар
- Сөйлем
- Хабарлы, сұраулы, лепті сөйлем
- Тыныс белгілері: нүкте, сұрақ белгісі, леп белгісі
Мұғалім
Жоломанова Меруерт Болатовна
Сабақтың мақсаты және күтілетін нәтижелер
Білу
Сөйлемді, оның түрлерін және тыныс белгілерін еске түсіреді. Сөйлемнің мағыналық түрлерінің жасалу ерекшеліктерін біледі.
Түсіну
Сөйлемнің мағыналық түрлерін бір-біріне ауыстыру кезіндегі грамматикалық ерекшеліктерді түсінеді.
Қолдану
Мағыналық түрлердің грамматикалық ерекшелігін ескеріп, сөйлемдерді түрлендіреді.
Талдау
Сөйлемнің мағыналық түрлерін салыстырып, айырмашылығын анықтайды.
Жинақтау
Сөйлемнің мағыналық түрлері тілдік қолданыстың маңызды құралы екенін тұжырымдайды.
Бағалау
Тапсырмалар деңгейіне сәйкес орындалады, нәтижесі бойынша қорытынды баға қойылады.
Сабақ құрылымы (блоктар)
I. Ақпарат блогы
Тақырыпты таныстыру, ережелер мен мысалдар.
II. Логикалық тапсырмалар
Кесте толтыру, қорытынды жасау.
III. Жаттықтыру
Деңгейлік тапсырмалар арқылы бекіту.
IV. Интеллектуалдық тренинг
Салыстыру және түрлендіру дағдыларын дамыту.
V. Күтілетін нәтиже
Бағалау, қорытындылау, үй тапсырмасы.
I. Ақпарат блогы
Негізгі мазмұн
- Сөйлем, сөйлемнің түрлері және олардың ерекшелігі
- Сөйлем түрлерін өзара ауыстыруда қолданылатын ережелер
- Сөйлем түрлерінің қолданыстағы маңызы
Слайдтар бойынша сұрақтар
- Сөйлем деген не?
- Сөйлем түрлері қандай?
- Сөйлем түрлерінің ерекшелігі неде?
Мысалдар (түрлері)
Хабарлы: Жанар мектепке келді.
Сұраулы: Әкем қаладан келді ме?
Лепті: Жапырақтар қандай әдемі болып сарғайған!
Сөйлемдерді өзара ауыстыру ережелері
1) Мағынасы өзгереді
Сөйлемнің мақсаты (хабарлау/сұрау/көңіл-күй) ауысады.
2) Құрылымы өзгереді
Сұраулық шылаулар, сұрау есімдіктері, лептік интонация қолданылады.
3) Тыныс белгісі қойылады
Нүкте, сұрақ белгісі, леп белгісі дұрыс таңдалады.
II. Логикалық тапсырмалар блогы
Кесте арқылы қорытынды жасау
Кестені толтыра отырып, сөйлемнің мағынасы мен құрылымының өзгеруін байқа және қорытынды шығар.
| Хабарлы сөйлем | Сұраулы сөйлем |
|---|---|
| Айнұр қызықты ертегі оқыды. | Айнұр қызықты ертегі оқыды ма? |
| Мұғалім сыныпқа кірді. | Мұғалім сыныпқа кірді ме? |
| Балалар үйлеріне қайтты. | Балалар үйлеріне қайтты ма? |
| Анасын көрген Әсет қатты қуанды. | Анасын көрген Әсет қатты қуанды ма? |
| Аспан әлемін ғарышкерлер зерттейді. | Аспан әлемін ғарышкерлер зерттей ме? |
Ескерту: ма, ме, ба, бе, па, пе — сұраулық шылаулар.
Сөйлем құрылымын өзгерту (мысалдар)
Хабарлы: Ермек далаға шықты.
Сұраулы: Ермек далаға шықты ма?
Хабарлы: Саябаққа машинамен барамыз.
Сұраулы: Саябаққа машинамен барамыз ба?
Хабарлы: Жаңбыр жауды.
Сұраулы: Жаңбыр жауды ма?
Хабарлы: Марал шындықты айтты.
Сұраулы: Марал шындықты айтты ма?
Хабарлы: Қайрат малға шөп берді.
Сұраулы: Қайрат малға шөп берді ме?
Тыныс белгілерін салыстыру
| Хабарлы | Сұраулы | Лепті |
|---|---|---|
| Болат ерте тұрды. | Болат ерте тұрды ма? | Болат, ерте тұр! |
| Бүгін сабақ болмайды. | Бүгін сабақ болмай ма? | Ура, бүгін сабақ болмайды! |
| Алматыдан әжем келді. | Алматыдан әжем келді ме? | Алақай, Алматыдан әжем келді! |
Нүкте
●
Сұрақ белгісі
?
Леп белгісі
!
Мағыналық түрлердің қысқаша анықтамалары
Хабарлы сөйлем
Бірдеңе жайлы хабарлау мақсатымен айтылатын сөйлем.
Сұраулы сөйлем
Жауап алу мақсатында айтылатын сөйлем. Сұрау есімдіктері арқылы жасалады: қайда? қалай? неше? қандай? сондай-ақ ма/ме, ба/бе, па/пе шылаулары арқылы да жасалады.
Лепті сөйлем
Адамның көңіл күйін, сезімін білдіретін сөйлем.
III. Жаттықтыру және білімді бекіту блогы
1-деңгей тапсырмалары
1-жаттығу (жеке жұмыс)
Берілген сұраулы сөйлемдерді хабарлы сөйлемдерге айналдырып жаз.
- Қуаныштың анасы қайда жұмыс істейді?
- Көгершін қалай ұшты?
- Бір жылда неше ай бар?
- Альпинистер қандай шыңға шықты?
Тірек сөздер: қалықтап, зауытта, биік, он екі.
Қосымша: хабарлы және сұраулы сөйлемдердің айырмашылықтарын айт.
2-жаттығу (жеке жұмыс)
Өлеңді түсініп оқы. Өлеңдегі сөйлем түрлерін ажырат.
Нүкте деген білгенге,
Жай ғана бір ноқат па?
Жоқ, онсыз сөйлем де жоқ,
Өлең де жоқ,
Хат та жоқ!Қ. Мырза Әли
3-жаттығу (топпен жұмыс)
Берілген тапсырмаларды топта талқылап, жауаптарды бірге құрастырыңдар.
2-деңгей тапсырмалары (топтық талдау)
Мәтінді түсініп оқы. Ондағы сөйлем санын анықта. Тиісті тыныс белгілерін қойып, мәтінді көшіріп жаз. Соңғы сөйлемді лепті сөйлемге айналдырып жаз.
«Алматының арыстаны — Есет, мына арыстанның қайдан келгенін білесің бе?»
«Африкадан. Басқа қайдан келуші еді? Арыстан Африкада ғана болады.»
«Бұл арыстанның аты — Балқаш. Ол Алматыда туған. Балқаш хайуанаттар бағындағы тор ішінде дүниеге келген», — деді жануарларды күтуші.
«Демек, Балқаш — Қазақстандікі.»
Жинақтау: 4-жаттығу (топтық жұмыс)
Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жаз.
1) Отанымыздың даңқы арта ...!
2) ..., әскердегі ағамнан хат келді!
3) Күзгі орман неткен ...!
4) ... ғой балалық шақ!
5) Әли, ертең сабаққа кешікпей ... .
6) ...! Атам келе жатыр.
7) ..., тезірек жаз шықса ғой!
Керекті сөздер: апа, берсін, алақай, тамаша, сұлу, шіркін, кел.
3-деңгей тапсырмалары
Мұғалім ұсынған қосымша тапсырмалар арқылы сөйлем түрлерін түрлендіру дағдыларын тереңдету.
IV. Интеллектуалдық тренинг блогы
Тізбек бойынша түрлендіру (топтық жұмыс)
Сұраулы сөйлем → хабарлы сөйлем → лепті сөйлем. Мағынасы, тыныс белгісі және құрылысы бойынша салыстыр.
| Сұраулы сөйлем | Хабарлы сөйлем | Лепті сөйлем |
|---|---|---|
| Ерлан Алматыға барасың ба? | Ерлан Алматыға барды. | Шіркін, Алматыға барсам ғой! |
| Оқушылар өз мысалдарын жазады. | Оқушылар өз мысалдарын жазады. | Оқушылар өз мысалдарын жазады. |
V. Күтілетін нәтиже блогы
Бағалау парағы
Оқушының жұмысы деңгейлік тапсырмалар мен топтық тапсырмалар бойынша бағаланады.
| Оқушының аты-жөні | I деңгей | II деңгей | III деңгей | Топтық тапсырма | Үй тапсырмасы | Қорытынды баға |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1) | ||||||
| 2) | ||||||
| 3) | ||||||
| 4) | ||||||
| 5) | ||||||
| 6) |
Үй тапсырмасы
Кешкі ас кезінде «отбасы» тақырыбында шағын мәтін құрастыр. Мәтінде сөйлемнің түрлерін (хабарлы, сұраулы, лепті) орынды қолдан.