Қазақ мектебінің мәселесі - қазақ елдігінің мәселесі
Қазіргі мектептегі тәрбие: жаңа талап және жаңа көзқарас
Қазіргі мектептерде тәрбиенің сапасына, әдіс-тәсілдерінің мазмұнына және мақсатына айрықша көңіл бөлініп, жаңаша көзқарастар қалыптасып келеді. Жаңа талаптың өзегі — қарқынды өркениеттік үдерістерден қалыспай, терең білімді игеру. Осы бағытта қазақ мектептерінің оқыту жүйесінде әлемдік және ұлттық негізде жеке тұлғаны дамытуға жағдай жасалып, нақты нәтижелер байқалуда.
Негізгі басымдық
Оқушының тұлғалық дамуы мен рухани өсуін оқу-тәрбие үдерісінің өзегіне қою.
Талаптың мәні
Терең білім мен өмірлік дағдыны ұштастырып, бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу.
Өлшем
Өмірге қажетті жағымды қасиеттерді қалыптастыру — тәрбиенің басты нәтижесі.
Тұлға дамуы: оқыту — шарт қана емес, негіз және құрал
Тәрбие жүйесінің негізгі мақсаты — білім алушы тұлғасының дамуы. Қазіргі педагогикалық психологияның маңызды қағидаларының бірі: оқыту адамның психикалық және тұлғалық дамуының шарты ғана емес, сонымен бірге оның негізі мен құралы. Сондықтан оқыту мен дамудың арақатынасы әрдайым назарда болуы тиіс.
Жас ерекшелігіне сай әдіс
Тәрбие үдерісінің барлық кезеңінде белгілі бір сапалар қалыптасады, бірақ әдіс әр сыныптың ерекшелігіне қарай өзгеріп отырады. Бірінші сыныпқа тиімді тәсіл үшінші сыныпта дәл сол күйінде жұмыс істемеуі мүмкін, ал бесінші сынып оқушысы оны мүлде қабылдамауы ықтимал. Демек, жалпы әдістер мен бағдарламалар — тек бастама; ал нақты нәтижеге жету үшін жекелік және тұлғалық түзетулер қажет.
Ізетті тәрбиеші әр баланың өзіне тән қабілетін дамытып, даралығын сақтауға, өзіндік қасиеттерінің ашылуына және «мен» бейнесінің қалыптасуына мүмкіндік беретін әрекеттерді жүйелі ұйымдастырады.
Ұлттық рух пен гуманистік құндылық: болашақ ұрпақтың іргетасы
Тәрбие — қоғамдық үдеріс, қоғам мен жеке тұлғаның байланысын қамтамасыз ететін басты жүйе. Тәрбиенің маңызы ерекше: болашақ ұрпақ рухани байлықты тәрбиеден алады және адам болып қалыптасуы да осы үдеріспен тығыз байланысты.
Мектептің стратегиялық міндеті
- Өркениетті, прогресшіл ойлайтын, азаматтық-адамгершілік қасиеті мол тұлға тәрбиелеу.
- Ұлттық тіл мен мәдени тамырды сақтай отырып, әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті ұрпақ қалыптастыру.
- Рухани бай, жан-жақты дамыған, дарынды жеке тұлғаны зерттеп, дамыту және қалыптастыру.
Рухани ұлттық тәрбие қайнарлары
Рухани байлықтың бастауы — халықтың ұлттық әдет-ғұрпы, әдебиеті, мәдениеті, өнері және тарихи тамыры. Осы құндылықтарды адамзаттық озық ұстанымдармен байланыстыра отырып, әр баланың қабілеті мен талантын ашу, өзіне деген сенімін нығайту — бүгінгі тәрбиенің басты бағыты.
Жаңа білім парадигмасы баланың білім, білік, дағдысынан бұрын оның тұлғасын және білім алу арқылы дамуын бірінші орынға қояды.
Ұстаз — мектеп жүрегі, тәрбие — үздіксіз үдеріс
Ертеңгі ел тізгінін ұстайтын азаматтар — бүгінгі мектеп оқушылары. Ұрпақ тәрбиесі қай заманда да өзектілігін жоғалтпайды: ол — адам өмірінің ажырамас, баға жетпес құндылығы. Бұл ретте мектеп — білім ошағы ғана емес, тәрбие ордасы, тағылым табалдырығы; тұлғаның толық қалыптасуына жағдай жасайтын әлеуметтік орта.
«Жаудан да, даудан да қорықпаған қазақ едім, енді қорқынышым көбейіп жүр: баласын бесікке бөлей алмаған, бесігі жоқ елден қорқам. Немересіне ертегі айтып беретін әженің азаюынан қорқам. Дәмді, дәстүрді сыйламайтын балалар өсіп келеді — солардан қорқам».
Ұлттық мінезді күшейтетін тірек
Бесік жырының үніне сусындап өскен, ертегіні құмарта тыңдайтын, дәстүрді қадірлейтін ұл-қыздың көбеюі — мақсатты, жүйелі тәрбие жұмысының нәтижесі. Мұндай жұмыс ұлттық мінезді бекітіп, ұлттық келбетіміздің ажарын ашады.
Абай айтқан «ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» — мектеп рухының өзегі. Бұл қасиеттерді оятатын да, орнықтыратын да — ұстаздың жүрек жылуы.
Оқушы — зерттелмеген құпия. Сол құпияны ашып, баланың өзгеше қырын танып, қолдау көрсету — ұстазға артылған жауапкершілік. Бұл тұрғыда мұғалімнің кәсіби ілгерілеуіне ықпал ететін инновациялық технологияларды іріктей білу, оқушыны ізденіс пен үйрену әрекетіне жұмылдыру — оқу-тәрбие үдерісінің тиімділігін арттырады.
«Тәрбие дегеніміз — баланың үстіне кигізе қоятын дайын киім емес. Тәрбие жұмысының мыңдаған түрі мен қыры бар; олар тәжірибеде сынала келе ғана нәтиже береді. Сондықтан тәрбие мәселесі мектеп өмірінде ешқандай маусымды, үзілісті білмейді — үздіксіз жүргізілетін процесс».
Мектеп, отбасы, қоғам: бірлескен тәрбие кеңістігі
Тәрбие жанұядан басталады. Отбасында шынайы ұлттық тәрбие жүйелі қолға алынбайынша, бала ұлттық тәрбиенің нәрін толық татпайды, ұлттық менталитеті де терең қалыптаспайды. Сондықтан ата-ананы оқу-тәрбие үдерісіне тарту, олармен тұрақты байланыс орнату — мектеп жұмысының негізгі бағыттарының бірі.
Ата-ананың өнегесі — ең күшті бағдар
Мектеп ата-аналар, оқушылар және мұғалімдердің өзара әрекетіне әрдайым ашық болуы тиіс. Қоршаған орта өзінің құндылықтары арқылы тұлғаны қалыптастырады; сондықтан бай, қолдаушы орта құру — нәтижелі тәрбиенің шарты.
В. А. Сухомлинскийдің ойы тәрбиеге бағдар береді: «Егер біз балаға қуаныш пен бақыт бере алсақ, ол бала дәл сондай бола алады».
Оқушыларда отансүйгіштік, ұлтжандылық, идеялық сенім қалыптастыруда қоғамдық пәндердің рөлі ерекше. Олар рухани байлықты кеңейтіп, қоғамдағы орнын ұғынуға көмектеседі, ізгі талап-тілекті оятады. Ал ұлттық салт-дәстүр, мәдениет пен әдебиет еңбексүйгіштік, ұқыптылық және моральдық қасиеттердің орнығуына ықпал етеді.
Сабақтан тыс өмір: бос уақытты мәдени әрі мазмұнды ұйымдастыру
Тәрбие үдерісін ізгілендірудің және мектептен тыс жұмысты жетілдірудің маңызды шарты — оқушыларға даралап ықпал ету. Оқудан бос уақытта жасөспірім ортақ істің ұйымдастырушысы әрі белсенді қатысушысы бола алады: мақсат қояды, шешім іздейді, құрал таңдайды, ақпаратпен жұмыс істейді. Осы арқылы оның тұлғалық дамуы, есеюі және әлеуметтік бағытталуы жүзеге асады.
Клубтар мен орталықтар
Тәрбие клубтары мен орталықтары әр баланы қайталанбас тұлға ретінде қарап, оның ерекше қасиеттерін дамытуға бағытталады.
Үйірмелер және жобалар
Дебат, спорт, өнертапқыштық бағыттағы үйірмелер, конкурстар мен фестивальдер оқушының қабілетін ашуға мүмкіндік береді.
Мәдени демалыс
Демалысты жүйелі ұйымдастыру (табиғатқа шығу, спорттық ойындар, мазмұнды мерекелер) — сауығу, шығармашылық және рухани дамудың құралы.
Мектеп инфрақұрылымы: оқушыға қолжетімді орта
Кітапхана
Қорында қажетті кітаптар жеткілікті. Жұмыс уақыты: 09:00–21:00.
Кинозал
Оқушылардың бос уақытын мазмұнды өткізуге арналған мәдени кеңістік.
Қолдаудың қарапайым формуласы
Әр баланың бойынан жақсы қасиет іздеп табу, соны арқау ету, үлкен үміт арту — ұстаз тәжірибесінің өзегі. Тіпті елеусіз көрінетін ізгі қылықты да байқап, жақсы талпынысты бағалап, сенім білдіру — баланың ашыла түсуіне ықпал етеді.
Білім мазмұнын жаңарту: функционалдық сауаттылыққа бетбұрыс
Тәуелсіздік алғаннан бергі қысқа тарихи кезеңде еліміз экономика мен қаржы саласында прогрессивті технологияларға сүйене отырып, кешенді реформалар жүргізіп келеді. Әлеуметтік-экономикалық дамудың перспективалары айқындалып, арнаулы бағдарламалар қабылдануда. Бұл жағдайда білім жүйесінің, адам капиталының маңызы — ұлттық қауіпсіздіктің кепілі әрі қоғамдық дамудың жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің көрсеткіші ретінде — бұрынғыдан да арта түседі.
Дегенмен бүгінге дейін білім жүйесінде ескі методология, құрылым және фактологиялық мазмұнның сақталуы отандық білімнің әлемдік кеңістікке кірігуін, өмірдің өзгермелі талаптарына бейімделуін және инновациялық өзгерістердің енгізілуін тежейді. Қазіргі мектептегі білім мазмұны көбіне пәндік негізге құрылған; ал мемлекеттік стандарттар мектеп түлегінің өмірлік талаптарға сай бейімділігі, құзыреттілігі және функционалдық сауаттылығын толық қамтамасыз ете бермейді.
Тарихи сабақ
Білім мазмұны қоғам дамуының деңгейіне тікелей байланысты. Кеңес дәуіріндегі жалпы білім берудің мазмұны «ғылым – өндіріс – білім» макромоделіне сүйеніп, ғылым салалары бойынша білім беруді басым бағыт етті. Сондықтан мазмұнды анықтауда пәндік ұстаным негізгі өлшем ретінде қабылданды.
Қорытынды бағдар
Тәрбие арқылы білім беру — өмір бойы жалғасатын, үздіксіз үдеріс. Дербес Қазақстанның ертеңі бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне тікелей тәуелді. Баланың рухани жан дүниесін білім нәрімен сусындатып, халықтың асыл мұрасымен байытып, ұлттық дәстүрдің озық үлгілерін санасына сіңіріп, «көкірек көзін» оята тәрбиелеу — ата-анадан басталып, мектепте жалғасып, бүкіл қоғам болып атсалысатын ортақ жауапкершілік.