Хлорофилл - жапыраққа жасыл түс беретін зат
Күзде жапырақтар неге сарғаяды және неге түседі?
Бұл сабақта жыл мезгілдерінің өсімдіктер өміріне әсерін қарастырып, жапырақтың негізгі қызметтерімен танысамыз. Сонымен қатар оқушылардың шығармашылық ойлауын дамытып, табиғатты аялау мәдениетін қалыптастыруға назар аударамыз.
- Көрнекіліктер
- Суреттер, плакаттар, жапырақ үлгілері
- Әдістер
- Сұрақ-жауап, түсіндіру, ойын, көрініс
- Нәтиже
- Табиғат құбылыстарын түсіндіру, қорытынды жасау
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Жыл мезгілдері кезінде өсімдіктерде болатын өзгерістерді түсіндіру.
- Жапырақтың қызметі мен түрлері туралы жүйелі мағлұмат беру.
Дамытушылық
- Оқушының шығармашылық қабілетін дамытып, дүниетанымын кеңейту.
- Өз бетінше жұмыс жасап, қорытынды шығаруға үйрету.
- Ойын еркін, дәл жеткізу дағдысын қалыптастыру.
Тәрбиелік
- Өсімдіктер әлеміне сүйіспеншілік ояту.
- Табиғатты қорғауға, аялауға тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және көңіл күй
Сабаққа бағыттау
Бүгінгі сабағымыз қандай өтсін? Көңілді болсын, сәтті болсын, жақсы бағалар алайық, бір-бірімізді тыңдайық, әдепті болайық.
Келісім: бір-бірімізді сыйлаймыз, сөзді бөлмейміз, тыныштықты сақтаймыз, пікірді құрметтейміз.
Психологиялық дайындық
- Назарды сабаққа шоғырландыру.
- Топтық жұмысқа ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру.
- Ойды еркін айтуға жағдай жасау.
Өтілгенді қайталау: қысқа сұрақтар
Миға шабуыл
- Өсімдіктер қандай табиғатқа жатады?
- Неліктен тірі табиғатқа жатады?
- Өсімдік өсуі үшін қандай жағдайлар қажет?
- Өсімдіктің мүшелерін ата.
1-топ: Тамыр
- Тамыр деген не, оның қызметі қандай?
- Тамырдың түрлерін ата.
- Тамыр неге тереңге кетеді?
- Тамыры ұзарып өсетін өсімдіктер қандай жерлерде өседі?
2-топ: Сабақ
- Сабақтың қызметі қандай?
- Сабақта өсімдіктің қандай мүшелері орналасады?
- Сабақтың қандай түрлері болады?
3-топ: Жапырақ
- Жапырақ қандай қызмет атқарады?
- Жапырақтың қандай түрлері болады?
- Ағаштар жапырағына қарай қалай бөлінеді?
- Бөлме өсімдіктерінің пайдасы қандай?
Ойын: «Адасқан жапырақтар»
Шарты: әр ағашты өз жапырағымен дұрыс байланыстырып, ағаштың атын айтады және жапырақ пішінін сипаттайды.
Дәлдік
Сәйкестендіру дұрыс болуы керек.
Сипаттау
Пішіні, жиектері, жүйкеленуі.
Команда
Топпен келісіп, ортақ шешім шығару.
Жаңа тақырып: күзгі жапырақтың құпиясы
Мағынаны ашу
Жыл мезгілдерін еске түсіріп, табиғат көріністеріне қарап күздегі өзгерістерді байқаймыз: күн салқындайды, жаңбыр жиілейді, жарық азаяды, ағаштардың жапырағы түрлі түске боялады.
Алтын сары, қызыл, көк —
Алуан-алуан жапырақ.
Күзгі бақта күлімдеп,
Көз тартады атырап.
Ағаштардан жамырап,
Ұшты кенет жапырақ.
Проблемалық сұрақ
Неліктен күзде жапырақтар сарғаяды?
Бұл сұрақтың жауабы күн сәулесінің азаюына, жылудың төмендеуіне және жапырақтағы жасыл бояғыш заттың әлсіреуіне байланысты.
Негізгі тірек
Жарық азайса, жапырақтағы жасыл түс тұрақты сақталмайды.
Бақылау
Күзде сары-қызыл реңктер күшейеді, кейін жапырақ қурап түседі.
Көрініс: «Хлорофилл мен жапырақ»
Көктем келді. Ағаштарда жапырақ көбейді, олар күннің жылуына қыздырынып, жайқала өсті. Бір күні жапыраққа хлорофилл келіп: «Жапырақ, маған көмектес. Менің мекенім жоқ, мені қасыңа алшы», — деп өтінді.
Жапырақ тәкаппарланып: «Сен маған керек емессің. Мен сенсіз де әдемімін», — деп хлорофилді қуып жібереді. Хлорофилл жылап, алыстап кетеді.
Біраз уақыттан соң жапырақтың өңі бозарып, бұрынғы жасыл көркін жоғалтады. Сонда ағаш: «Хлорофилді бекер қуып жібердің. Онсыз түсің солғындап кетті. Қазір күз де емес қой», — дейді.
Жапырақ ойланып, хлорофилге барып кешірім сұрайды: «Хлорофилл, кешір. Сенсіз күнім жоқ екен. Кел, бірге өмір сүрейік». Содан бастап хлорофилл жапырақпен бірге болып, оған жасыл түс береді.
Күндер өтіп, күз де келеді. Күннің қызуы азаяды, суық түсіп, жаңбыр жиілейді. Мұның әсерінен хлорофилл әлсірейді де: «Күз келді. Мен өз еліме қайтайын. Келесі көктемде қайта кездесеміз», — деп қоштасады.
Хлорофилл кеткен соң жапырақ жасыл түсін жоғалтып, сарғайып, қурайды. Ақырында әлсіреген сағақ үзіліп, жапырақ жерге түседі.
Түйін
Жасыл түс — хлорофиллдің әсері.
Күзгі себеп
Жарық пен жылу азайғанда хлорофилл әлсірейді.
Нәтиже
Жапырақ сарғайып, қурап, кейін түседі.
Сөздік
- Хлорофилл
- Жапыраққа жасыл түс беретін зат.
Ескерту
Көзге арналған қысқа жаттығулар жасау ұсынылады.
Бекіту: өзіңді тексер
Тест сұрақтары
-
1) Жапырақтың түсі неліктен жасыл болады?
- Су жеткілікті болғандықтан.
- Күн сәулесі жақсы түскендіктен.
- Дұрыс жауап: құрамындағы хлорофилл жапыраққа жасыл түс береді.
-
2) Күзде жапырақ неліктен сарғаяды?
- Күн сәулесі жылуды аз береді.
- Жарық азаяды.
- Негізгі түйін: жарық азайғанда хлорофилл әлсіреп, жасыл түс жоғалады.
-
3) Былтырғы жапырақтар қандай күйге ұшырайды?
- Дұрыс жауап: шіріп, топырақтың құнарлылығын арттырады.
- Жылдан жылға сол күйінде жинала береді.
- Жаңбыр суы шайып кетеді.
-
4) Жапырақтар қандай қызмет атқарады?
- Көмірқышқыл газын сіңіріп, оттегін бөледі.
- Қант пен крахмалдың түзілуіне қатысады.
- «Су ішеді, ауамен дем алады» (түсіндіруді қажет ететін тұжырым).
Өз қорытындыңды жаса
Суреттерге қарап, күзде ағаш жапырақтарының неге сарғаятынын өз сөзіңмен түсіндір. Негізгі тіректер: жарық, жылу, хлорофилл, қурау.
Қатесін тап
- Қыста — жапырақтар түседі.
- Күзде — өсімдіктер көктеп шығады.
- Көктемде — өсімдіктер пісіп-жетіледі.
- Жазда — өсімдіктердің өсуі тоқтайды.
Тапсырма: әр сөйлемді дұрыс жыл мезгілімен сәйкестендіріп, неліктен екенін қысқаша дәлелде.
Ойын: «Ағаштағы жапырақты жина»
Ағашта жапырақ қалып қойса, қалың қар жауған кезде қардың салмағынан бұтақ сынып кетуі мүмкін. Сондықтан «жапырақтарды жинап», ағашқа көмектесеміз: әр жапырақтың артында сұрақ бар.
- 1) Жапырақтағы жасыл бояу қалай аталады?
- 2) Қай ағаштың жапырағы жүрек тәрізді?
- 3) 40 метрге дейін өсіп, 700 жылдан астам өмір сүретін қай ағаш?
- 4) Өсімдік қандай топырақта жақсы өседі?
- 5) Қураған шөп пен жапырақтың қандай пайдасы бар?
- 6) Күзде жапырағын түсіретін қылқанжапырақты ағашты ата.
Қорытынды және табиғатты қорғау
Мақалдың мәні
Адам көркі — шүберек,
Ағаш көркі — жапырақ.
Азаматтық жауапкершілік
Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғау туралы заң бар. Онда табиғатты қорғау және таза ұстау — әр адамның міндеті екені айтылады. Келешекті көркейтетін — бүгінгі ұрпақ. Сондықтан айналамызды көгалдандыруға, табиғатты қорғауға атсалысайық.
Топтастыру сұрағы
Бүгін жапырақ туралы нені білдік? 3–5 негізгі ойды атап шық.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Топтық жұмысқа қатысуы, жауаптың нақтылығы, қорытынды жасай білуі ескеріледі.
Үй тапсырмасы
Күзгі жапырақтың сарғаюы мен түсу себептерін қысқаша жазып келу; бір ағаштың жапырағын бақылап, өзгеріс күнделігін жүргізу.