Күш тобына сұрақтар
«Білімді ұрпақ – ел тірегі» сайысы
Мақсаты
- Оқушылардың физикадан алған білімін тәжірибеде қолдануына мүмкіндік беру.
- Өз ойын дәлелді жеткізу дағдысын қалыптастыру, ой-өрісті дамыту.
- Пәнге қызығушылықты арттыру, ізденімпаздыққа тәрбиелеу.
Қатысушылар
Бүгінгі сайыста 9 «А» және 10 «А» сынып оқушылары білімдерімен, тапқырлығымен, іскерлігімен сынға түседі.
Әр кезеңде топтық жұмыс, логика, пәндер тоғысы және тәжірибе арқылы ойлау қабілеті бағаланады.
Жүргізушілердің кіріспе сөзі
Жүргізуші 1
Армысыздар, құрметті ұстаздар, оқушылар және сайысқа қатысушы сайыскерлер!
Физика – табиғаттың тілі. Сұлулықтың сырын ашып, айналамыздағы құбылыстардың мәнін түсіндіретін ғылым. Ән де, сөз де, еңбек те, ғарыш кемесі де – бәрі де физика заңдарына бағынады.
Табиғат сырын терең ұғынғысы келген әр адамға айтарымыз: зертте, ізден, үйрен — ең алдымен физиканы таны!
Жүргізуші 2
Қайырлы күн, құрметті көрермен!
«Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады» — деген дана халқымыз. Білім теңізіне батыл сүңгіргенде ғана біз еліміздің тірегі, сүйеніші бола аламыз.
Олай болса, «Білімді ұрпақ – ел тірегі» сайысына қош келдіңіздер!
Жарыс ұстанымы
Жеңімпаз болудың шарты — еңбектену, жалықпау, табандылық таныту. Ендеше, баршаңызға сәттілік тілейміз!
Сайыс бөлімдері
Сайыс бірнеше кезеңнен тұрады. Әр бөлім оқушылардың әртүрлі қабілетін ашады.
- 1. Танысайық — топтардың өзін физикалық тілмен таныстыруы.
- 2. Кім жүйрік ойға, сол алда — логикалық сұрақтарға жауап (әр дұрыс жауапқа 1 ұпай).
- 3. Сырлы сұрақ — басқа пән мұғалімдерінің сұрақтарына жауап (әр дұрыс жауапқа 10 ұпай).
- 4. Бұл фокус емес, бұл — физика — үйден дайындалған тәжірибелер (әр дұрыс жауапқа 10 ұпай).
- 5. Физика қиын, ашиды миың — берілген әріптерден формула құрастыру (3 минут, әр дұрыс формулаға 1 ұпай).
- 6. Кім білімді? — жанкүйерлерге арналған сұрақтар (әр дұрыс жауапқа 1 ұпай, топқа қосылады).
- 7. Білім керек мұндайда — қосымша көмектер арқылы жауап беру (ұпай көмектер санына қарай азаяды).
- 8. Терминдерден құралған ақ тілектер — терминдерді қолданып, жылы лебіз айту (әр тілек 1 ұпай).
- 9. Қорытынды — әділқазы бағасы, жеңімпаздарды анықтау.
Әділқазылар алқасы
Құрметті төрешілер, таразының екі басын тең ұстап, әр топтың өнерін әділ бағалаңыздар.
Әділқазы 1
________________________
Әділқазы 2
________________________
Әділқазы 3
________________________
Топтар таныстырылымы
«Күш» тобы
Біздің ұранымыз: «Біз күшпіз: тартамыз, тебеміз, әлемге тартылыс береміз; әділдік жолына сенеміз! Біз күшпіз — сондықтан жеңеміз!»
«Атом» тобы
Асыл тастан, өнер жастан шығады. Физиканың жолын қуған «Атом» тобы атынан шын жүректен жалынды сәлем жолдаймыз!
Кезең 2: «Кім жүйрік ойға, сол алда»
Логикалық сұрақтар. Әр дұрыс жауапқа — 1 ұпай.
«Күш» тобына сұрақтар
- Қандай жолмен адам ешқашан жүрмейді? (Құс жолы)
- Елеуішпен су әкелуге бола ма? (Иә, егер қар немесе мұз болса)
- Егер стақандағы судың бәрін ішіп қойса, не қалады? (Ауа)
- Неліктен су отты сөндіреді? (Су ауа жібермейді; от ауасыз жанбайды)
- Дайындауға болады, бірақ жеуге болмайды. Ол не? (Сабақ)
- Ньютонның заңын ашуына не себеп болды? (Алма)
- Ыстық суға салғанда қай стақан жиірек жарылып сынады: қалыңы ма, жұқасы ма? (Қалыңы)
- Кім барлық тілде сөйлейді? (Жаңғырық)
- Ашық ыдыстағы су неге азаяды? (Буланады)
- Қандай ыдысқа су құйылмайды? (Су толы ыдысқа)
«Атом» тобына сұрақтар
- Көзіңмен көресің, бірақ қолмен ұстай алмайсың. Ол не? (Көлеңке)
- Жерден көтеру оңай, бірақ лақтыру қиын. Ол не? (Мамық)
- Теңізде қандай тастар болмайды? (Құрғақ)
- Ертеде уақыт көрсеткіші немесе өлшеуіші болған не? (Тауық)
- Жазуға болатын химиялық элемент? (Бор)
- Қандай «моль» киімді жемейді? (Моль — зат мөлшерінің бірлігі)
- Қандай «өріске» мал жаюға болмайды? (Электрлік және магниттік өріс)
- Орнынан қозғалмай, не өтіп бара жатыр? (Уақыт)
- Таудан түскенде автомобильдің қай дөңгелегі айналмайды? (Қосалқы дөңгелек)
- Егер ештеңе көрінбесе, не көрінеді? (Тұман)
Кезең 3: «Сырлы сұрақ»
Физиканың басқа пәндермен байланысы. Экрандағы нөмірлерді таңдау арқылы сұрақтарға жауап беріледі. Әр дұрыс жауапқа — 10 ұпай.
Еңбек пәні
Сұрақ: Оқу шеберханасында саймандарды қайрау кезінде қандай физикалық құбылыс байқалады?
Жауап: Қысым және қатты денелер арасындағы үйкеліс.
Математика
Сұрақ: Найзағай жарқылы көрінгеннен кейін күннің күркіреуі неге біраздан соң естіледі?
Жауап: Жарықтың таралу жылдамдығы c = 3·10^8 м/с, дыбыстың таралу жылдамдығы u ≈ 340 м/с. Сондықтан дыбысты кейін естиміз.
Биология
Сұрақ: Күн сәулесі тік түскен кезде өсімдікті неге суаруға болмайды?
Жауап: Су тамшылары жинағыш линза сияқты әсер етеді, фокус маңындағы жапырақ бөлігі күйіп қалуы мүмкін.
Дене шынықтыру
Сұрақ: Снарядтармен жұмыс істегенде алақанды магнезиямен, ал шаңғының табанын канифольмен сүртудің себебі неде?
Жауап: Үйкеліс күшін қажетті жағдайда арттыру немесе азайту үшін.
Кезең 4: «Бұл фокус емес, бұл — физика»
Үйден дайындалған тәжірибелер көрсетіледі. Әр топ тәжірибесін ұсынып, қарсы топтан түсіндірме сұрайды. Әр дұрыс жауапқа — 10 ұпай.
«Күш» тобының тәжірибелері
1) Судағы шам
Шамды суға салғанда ол көлденең қалыпта қалқып, жанбайды. Ал шамның төменгі жағына шеге қағып, шамның аз ғана бөлігі су бетінде қалатындай етсек, шам соңына дейін жанады.
Түсіндірме: Су шамды сыртынан салқындатып, балауыздың еруін баяулатады. Соның нәтижесінде терең ойық пайда болып, шам кішірейгенімен суға батпай, жануын жалғастыра береді. Соңында судың өзі шамды өшіреді — бұл қауіпсіздік үшін де тиімді.
2) Қағаздың түсу жылдамдығы
Өлшемі бірдей екі ақ қағазды бір мезетте тастайық. Бірі екіншісінен тез түсе ала ма?
Жауап: Иә. Қағаздың бірін умаждап (мыжып) тастасақ, ол ауа кедергісі аз болғандықтан тезірек түседі.
«Атом» тобының тәжірибелері
1) «Салқын қайнаған су»
Қажет құралдар: орамал, таза стақан, резеңке. Орамалды суға малып, сығып, стақан бетін жауып резеңкемен бекітеміз. Ортасын саусақпен басып, стақанды төңкереміз. Түбінен бір рет түрткенде су қайнағандай көрінеді.
Түсіндірме: Орамал талшықтарының арасы суға толып, су өтуді тежейді. Төңкергенде стақанда сиретілген орта (вакуумға жақын жағдай) туып, ауа орамал арқылы өтіп, суда көпіршіктер түрінде көрінеді. Сол әсер су «қайнап жатқандай» әсер қалдырады.
2) Қағазды затқа тимей алу
Қағаздың үстіне кез келген зат қойып, затқа тимей тұрып қағазды алуға бола ма?
Жауап: Иә. Тек қағазға әсер ету арқылы (жылдам тартып алу сияқты әдістермен) орындауға болады.
Кезең 5: «Физика қиын, ашиды миың»
Берілген әріптерден 3 минут ішінде мүмкіндігінше көп формула құрастыру. Әр дұрыс формулаға — 1 ұпай.
F, Q, m, N, S, k, g, P, p, V, c, q, t, ρ, μ, a, v, h, x, R, r, λ
Кезең 6: «Кім білімді?» (жанкүйерлер сайысы)
Топ мүшелері формула құрастырған уақытта жанкүйерлерге 10 сұрақ беріледі. Әр дұрыс жауап — 1 ұпай және топ ұпайына қосылады.
«Күш» тобының жанкүйерлеріне
- Заттың сұйық күйден қатты күйге өтуі? (Кристалдану, қатаю)
- Тұтас алғанда атом заряды қандай? (Бейтарап)
- Тоқ күшін өлшейтін құрал? (Амперметр)
- Қуаттың өлшем бірлігі? (Ватт)
- Қай планетаның сақинасы бар? (Сатурн)
- Жылдамдықтың өлшем бірлігі? (м/с)
- Бойымен жарық таралатын сызық? (Сәуле)
- Еркін түсу үдеуі неге тең? (9,8 м/с²)
- Су неше градуста қайнайды? (100°C)
- Салмақтың өлшем бірлігі? (Ньютон, Н)
«Атом» тобының жанкүйерлеріне
- Заттың сұйық күйден газ күйіне өтуі? (Булану)
- Атомның теріс зарядталған бөлшегі? (Электрон)
- Кернеуді өлшейтін құрал? (Вольтметр)
- Тоқ күші кернеуге тура, кедергіге кері пропорционал. Бұл кімнің заңы? (Ом заңы)
- Заттың үш күйі? (Қатты, сұйық, газ)
- Бөлінбейтін бөлшек (классикалық түсінік)? (Атом)
- Жарықтың вакуумдегі жылдамдығы? (≈ 300 000 км/с)
- Жиіліктің өлшем бірлігі? (Герц)
- Ньютонның I заңы қалай аталады? (Инерция заңы)
- Электр зарядының өлшем бірлігі? (Кулон)
Кезең 7: «Білім керек мұндайда»
Таңдап алынған сұрақтарға қосымша көмектер арқылы жауап беріледі. Ұпай көмектер санына байланысты есептеледі: 1 көмек — 5 ұпай, 2 көмек — 3 ұпай, 3 көмек — 2 ұпай, 4 көмек — 1 ұпай.
1) Ғалым туралы
- а) Бұл ғалымды «сэр» деп атаған. (5 ұпай)
- ә) Оны классикалық механиканың атасы деп атайды. (3 ұпай)
- б) Ол бүкіләлемдік тартылыс заңының авторы. (2 ұпай)
- в) Оның құрметіне күштің өлшем бірлігі берілген. (1 ұпай)
Жауабы: Исаак Ньютон
2) Жанды нәрсе туралы
- а) Көзі қырағы: жанған жарықты алыстан көреді. (5 ұпай)
- ә) Жүректің қуаты шамамен 2,2 Вт. (3 ұпай)
- б) Өмірінде шамамен 40 тоннаға жуық тамақ тұтынады. (2 ұпай)
- в) Жер бетіндегі ең ақылды кім? (1 ұпай)
Жауабы: Адам
3) Зат туралы
- а) Адам организмінің шамамен 65%-ын құрайды. (5 ұпай)
- ә) Заттың үш күйінің бірінде кездеседі. (3 ұпай)
- б) Үш күйде де бола алады. (2 ұпай)
- в) Онсыз жерде өмір жоқ. (1 ұпай)
Жауабы: Су
4) Қораптағы физикалық дене
- а) Ғылымда және физикада зерттеу жұмыстары үшін қолданылады. (5 ұпай)
- ә) Берілген көлем үшін беткі ауданы ең аз пішін. (3 ұпай)
- б) Спортшы осы денемен «дос». (2 ұпай)
- в) Шар тәрізді. (1 ұпай)
Жауабы: Доп
Кезең 8: Терминдермен өрілген ақ тілектер
Топ мүшелері математикалық және физикалық терминдерді қолданып, бір-біріне және көрермендерге жылы лебіз айтады. Әр тілек — 1 ұпай.
Берілген сөздер
Төрт, дәреже, шаршы, стандарт, қуат, жұлдыз, күн, ай, күш, кедергі, көлем, жұмыс, түзу, жер, жүйе, тең, есе
Үлгі тілектер
- Төрт: Төрт құбылаң тең болсын, ырысың мен берекең мол болсын!
- Дәреже: Дәрежең еселенсін, талабың өсе берсін!
- Шаршы: Шаршы алаңда мүдірме, көп ойланып кідірме!
- Стандарт: Стандартқа сай білім алайық!
- Қуат: Бай-қуатты болайық!
Жалғасы
- Жұлдыз: Жұлдызың жоғары болсын, жасың жүзге толсын!
- Күн: Күндей жарқырап жүр!
- Ай: Айың әрқашан оңыңнан тусын!
- Күш: Күш-жігерің сарқылмасын!
- Түзу: Өмірде түзу жолмен жүр!
- Жер: Жер бетінде бейбітшілік болсын!
- Жүйе: Мақсатың жүйелі болсын!
- Тең: Тең құрбыңның алды бол!
- Есе: Еселенген бақыт келсін!
Қорытынды сөз
Абай атамыз: «Жасымда ғылым бар деп ескермедім, пайдасын көре тұра тексермедім…» — деп, білімнің қадірін уақытында түсінудің маңызын еске салады.
Физика мен математиканың сырын терең ұғынып, тың жаңалықтарға ұмтылу — болашаққа салынған сенімді қадам. Білімі мен қабілеті ұштасқан жастар — еліміздің ертеңі.
Ендеше, жеңімпаздарды анықтау үшін сөз кезегін әділқазылар алқасына береміз.