Жалпы адамтану мәселелері, педагогика тарихы мәселелері бойынша классиктердің еңбектері
Педагогика тарихының әдіснамалық негіздері және басқа ғылымдармен байланысы
Бұл жұмыста тәрбие ұғымы әдіснамалық тұрғыдан сипатталып, тарихи-педагогикалық білімнің әдіснамалық негіздері талданады. Қорытынды бөлімде әдіснамалық негіздеуді қажет ететін тарихи-педагогикалық білімнің негізгі мәселелері айқындалып көрсетіледі.
Әдіснама ұғымы және танымдағы орны
Әдіснама — әдіснамалық шындықты танудың жалпы жолдары туралы ғылым ретінде қарастырылады. Сонымен бірге оны танымдық мәселені бөліп көрсету арқылы шындықты танудың тәсілдері мен жолдары туралы ғылым деп те анықтауға болады.
Әдіснамалық мәні ерекше мәселелер
- болмыстың мәні;
- болмыс пен сананың арақатынасы;
- адам мәнін тану мәселелері.
Диалектикалық-материалистік түсіндіруде ұзақ уақыт бойы болмыстың біріншілігі мен сананың екіншілігі туралы қағида басым болып келді. Мұндай орныққан көзқарас рухани дүниенің мәнін және сананың белсенді рөлін жеткілікті ашуға кедергі жасады.
Қазіргі зерттеулерде Н. А. Бердяев, В. В. Зенковский, И. А. Ильин сияқты орыс философиясы мен педагогикалық ой-пікірінің көрнекті өкілдерінің идеяларына көбірек назар аударыла бастады. Бұл бағытта рухани дүниенің мәні, сананың рөлі және оның адам мен қоғам дамуына ықпалы айқын көрсетіледі.
Жүйе ұйымдастырушылық
Білім саласындағы ұғымдар мен ұстанымдарды жүйелеуге, зерттеу бағытын нақтылауға көмектеседі.
Түсіндірме-бағалаушылық
Тарихи құбылыстарды түсіндіру, олардың ғылыми және әлеуметтік маңызын бағалау мүмкіндігін береді.
Жобалаушылық
Білім мен тәрбие тәжірибесін жетілдіруге бағытталған болжамдар мен модельдер құруға жол ашады.
Тәрбиенің мәнін түсіну және педагогика тарихының пәні
Тарихи-педагогикалық білімді әдіснамалық негіздеу үшін тәрбиенің мәнін дұрыс түсіну шешуші маңызға ие. Педагогика тарихы ғылым ретінде және соның негізінде құрылған оқу пәні ретінде қоғам өміріндегі тәрбиенің теориясы мен тәжірибесінің даму заңдылықтарын зерттейді.
Тәрбие ұғымының кең мағынасы
Тәрбиені кең мағынада түсіндіргенде, оның құрамына оқыту да, білім беру де кіреді. Тәрбие әлеуметтік әрі педагогикалық құбылыс ретінде белгілі қоғамдық жағдайларда пайда болып, қоғамдық дамудың тарихымен тығыз байланыста қалыптасады.
Тәрбиенің мәнін аша түсетін кең тараған анықтамалардың бірі: тәрбие — адамзат тәжірибесін бір ұрпақтан келесі ұрпаққа жеткізу үдерісі. Осы тұрғыдан алғанда, оның қоғамның дамуындағы, ұрпақтар сабақтастығындағы және жас ұрпақтың жинақталған өркениеттік тәжірибені меңгеруіндегі орны ерекше.
Кеңестік кезең: әдіснамалық біржақтылық және оның салдары
Кеңестік дәуірде педагогика тарихы ұзақ жылдар бойы өзінің әдіснамалық негізі ретінде марксистік-лениндік ілімді, диалектикалық және тарихи материализмді біржақты басшылыққа алды. Ғылыми зерттеулер мен әдебиеттерде, өткен педагогтардың көзқарастары мен педагогикалық жүйелерін талдауда, әртүрлі тарихи кезеңдердегі тәрбие, білім беру және оқыту теориясы мен тәжірибесін бағалауда партиялық-таптық ұстаным жетекші өлшемге айналды.
Негізгі кемшіліктер
- тәрбие тарихын әлеуметтік құбылыс ретінде бағалауда таптық көзқарастың үстем болуы;
- педагогикалық идеялар мен тұлғалардың мұрасын жеткіліксіз бағалау;
- дүниетанымдық идеяларды түсіндіруде біржақтылыққа ұрыну;
- көп жағдайда құбылыстың тарихи-педагогикалық үдерістегі орны мен мәнін объективті бағалаудың әлсіреуі.
Дегенмен кеңестік кезеңдегі педагогика тарихының дамуын толықтай тек жағымсыз тұрғыдан бағалау да дұрыс емес. Педагогика тарихынан оқулықтар мен оқу құралдарын жазған Н. А. Константинов, Е. Н. Медынский, М. Ф. Шабалда сияқты ғалымдардың, сондай-ақ қазақ тіліндегі тұңғыш «Педагогика тарихы» оқулығын жазған профессор Қартбай Бекенұлы Бержанов пен профессор Сыздық Мусиннің еңбектерін ерекше атап өткен жөн.
Алайда бұл еңбектер ескі әдіснама мен идеологияға сүйеніп жазылғандықтан, көптеген тарихи мәселелерді бүгінгі талапқа сай жаңа көзқарас тұрғысынан қайта қарастыру қажеттілігі туындады.
Қазіргі әдіснамалық бағдарлар: өркениеттік және мәдениеттанулық көзқарас
Өркениеттік тұрғы
Тарихи-педагогикалық білімді әдіснамалық негіздеуде өркениеттік тұрғы маңызды орын алады. Ол тәрбиенің тарихи-педагогикалық идеялары мен тәжірибесінің дамуын бағалауға әлеуметтік алғышарттарды енгізуге мүмкіндік беріп, дамудың қозғалысын әлеуметтік себептермен негіздеуге жол ашады.
Мәдениеттанулық тұрғы
Мәдениет ұғымын адамзаттың өмір сүру үдерісінде жинақтаған тәжірибесі ретінде түсінуге болады. Ал тәрбие жалпы мағынада сол тәжірибені бір ұрпақтан келесі ұрпаққа жеткізу қызметін атқарады. Осы өзара байланыс мәдениеттанулық талдаудың негізін құрайды.
Тарихи-педагогикалық ілімнің өзі де мәдениеттің бір бөлігі болып табылады: әрбір педагогикалық ілім ғылым тарихында белгілі орын алып, басқа ғылымдармен қатар мәдениеттің дамуына ықпал етеді әрі оны байытады.
Педагогика тарихы курсында көрнекті педагогтардың ілімдерімен қатар философтар, ойшылдар, жазушылар және қоғамдық қайраткерлердің педагогикалық көзқарастары да талданады. Олар кәсіби педагог болмағанымен, педагогикалық теорияның дамуына елеулі үлес қосып, тәрбие мақсаты мен міндеттері, сондай-ақ бірқатар әдістемелік мәселелер жөнінде құнды идеялар қалдырды.
Тарихилық қағида және қазіргі зерттеу бағыты
Қазақстандағы педагогикалық ой-пікір тарихын зерттеуде мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының бағытын басшылыққа алып, тарихи-педагогикалық мұраны жаңа көзқарас тұрғысынан зерделеу қажет. Өткен мұраны талдауда тарихи-педагогикалық құбылыстарды бүгінгі күн мәселелерімен байланыстыра пайымдау, педагогикалық теориялар мен көрнекті педагогтар мұрасын талдау барысында тарихилық қағида жетекші ұстаным ретінде алынады.
«Педагогиканың қазіргі мәселелерін барлық педагогика тарихына сын көзқараспен пайымдамайынша түпкілікті шешу мүмкін емес. Үдерістер мен құбылыстардың мәні тарихи дамуда ашылады, ал құбылыстың өзі педагогика тарихының жалпы фонында түсінікті болады».
Тарихи-педагогикалық зерттеу әдістері және дереккөздер
Тарихи-педагогикалық құбылыстарды зерттеуде дәстүрлі педагогикалық әдістер кеңінен қолданылады. Дәстүрлі әдістер деп педагогика ғылымының бастауында тұрған ойшыл-ағартушылардан мұрагерлікпен жетіп, қазіргі педагогика ғылымында қолданылып келе жатқан тәсілдерді айтамыз. Бұл — Платон мен Квинтилиан, Коменский мен Песталоцци пайдаланған, бүгінге дейін өзектілігін жоғалтпаған әдістер.
Жалпы және арнаулы әдістер
Зерттеу мәселесіне, пәніне және міндеттеріне сәйкес тарихи және логикалық зерттеу әдістері бірлікте қарастырылады. Сонымен қатар арнаулы әдістер де қолданылады:
- тарихи-салыстырмалы;
- ретроспективті;
- статистикалық;
- деректі әдебиет пен мұрағат материалдарын салыстырмалы талдау және теориялық жинақтау әдістері.
Тәрбиені зерттеу — педагогикалық зерттеуде ертеден қолданылып келе жатқан әдістердің бірі. Кең мағынада тәжірибені зерттеу әдісі тәрбиенің тарихи байланыстарын айқындауға, оқу-тәрбие жүйелерін нақты көрсетуге бағытталған ұйымдасқан таным қызметі ретінде түсіндіріледі. Бұл әдіс нақты мәселелерді шешу жолдарын талқылауға және жаңа тарихи жағдайда қолданудың қажеттілігі туралы негізделген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Сол себепті оны кейде тарихи әдіс деп те атайды. Ол әдебиетпен жұмыс істеу әдісімен тығыз байланысты.
Педагогика тарихын зерттеудегі негізгі дереккөздер
1) Ресми құжаттар
- Қазақстан Республикасы Конституциясы;
- «Білім туралы» заң және білім беру саласына қатысты тұжырымдамалар;
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту / Білім және ғылым саласының нормативтік құжаттары.
2) Ғылыми және тарихи-педагогикалық материалдар
- адамтану және педагогика тарихы бойынша классиктердің еңбектері;
- тарихи-педагогикалық әдебиеттер;
- мұрағат құжаттары және мерзімді педагогикалық басылымдар.
3) Әдеби және халықтық-педагогикалық мұра
- мектеп, мұғалім, тәрбие туралы көркем әдебиеттер;
- халық ауыз әдебиетінің тәрбиелік үлгілері: мақал-мәтелдер, ертегілер, шешендік өнер, айтыс, батырлар жыры, дастандар;
- мемуарлық және көркем шығармалар, көне жазба ескерткіштер, әр дәуірдегі философтар, ойшылдар, жазушылар, педагогтардың тәрбие мен білім беру мәселелеріне арналған еңбектері.
Педагогика тарихының басқа ғылымдармен байланысы
Педагогика тарихы ғылым және оқу пәні ретінде көптеген гуманитарлық ғылымдармен өзара байланыста дамиды. Ең алдымен ол мәдениет тарихымен тығыз байланысады. Сонымен қатар тарих ғылымымен, әдебиет пен өнертанумен, психологиямен және социологиямен де сабақтас.
Негізгі идея
Адам тәрбие субъектісі ретінде мәдениетті тұтынушы ғана емес, сонымен бірге оның иесі әрі жалғастырушысы. Тәрбие, білім беру және оқыту міндеттерін дұрыс шеше білу — қоғамдағы мәдениеттің дамуының басты шарттарының бірі.
Жас ұрпақ мәдениеті мен тәрбиесінің дамуы арасындағы өзара байланысты тарихи-педагогикалық үдерісте анықтау — педагогика тарихының негізгі міндеттерінің бірі. Педагогикалық ой-пікір өкілдерінің кез келгені белгілі дәрежеде мәдениеттің жаршысы әрі таратушысы болып саналады.
Тарихи-педагогикалық мәселелерді зерттегенде зерттеуші адамзат тарихы, мәдениет тарихы, философия тарихы және әдебиет тарихына қатысты түрлі дереккөздер мен еңбектерді кеңінен пайдаланады. Сондай-ақ педагогика тарихы азаматтық тарихпен де байланысты: ең алдымен дәуірлерге бөлуде жалпы тарих ғылымындағы негізгі кезеңдендірумен үйлесім сақталады.