Досыңа жібек көрпе төсеме, Жаныңды төсе
Төмендегі нақылдар достықтың қадірін, адамның мінезін, және сыйластықтың салмағын ашады: шын дос — тірек, жалған дос — қауіп, ал адал ниет — қарым-қатынастың өзегі.
Дос — адамның айнасы
«Өзің қандай болсаң, досың сондай». Адамның болмысын, таңдаған ортасы мен жақын араласатын достары айқындайды. Шын достық — сән үшін емес, сын үшін.
Алыстағы дос
Алыстағы досқа ат берсең де жарасар — үйіне мініп барсын деп. Қашықтықты қысқартатын — қамқорлық.
Жақындағы дос
Жақындағы досқа хат берсең де жарасар — ұмытса, есіне салсын деп. Жақындықты ұстайтын — ықылас.
«Жас-жаран — ауыл ажары, дос-жаран — қауым ажары». Дос — ажарың, жолдас — базарың.
Шын дос пен жалған достың арасы
Түлкі мінезді адамдар досты досқа жамандайды. Сырты жылтыр, іші бос жанмен жақындасу — уақыт пен сенімді желге ұшыратады.
Жалғанға ерудің белгісі
- Сырты жылтыр, іші бос — қуыршақпен дос болма.
- Жақыныңды жамандау — ниеттің солғындауы.
- Аталы жау дос болмайды — шекараны ажырата біл.
Шын достың сипаты
- Қадыр білмес туғаннан құныңды білер дос артық.
- Жоқ кездегі дос — дос, бар кездегі дос — бос.
- Достың табанына кірген тікен, менің маңдайыма кірсін.
«Мың дос көп, бір дос одан да көп: мың дос сырыңды шашады, бір дос мауқыңды басады». Саннан бұрын — сапа.
Сыйластық әдебі: сөз, әзіл, аманат
Достықта тілдің салмағы бар: әзілді асырып айтуға болады, бірақ басынбау керек. Дос қосу — сауап, досты айырсу — жауап.
Қарым-қатынастағы өлшем
Досқа ауырлығыңды артпа, достан қарыз алма. Пайдаңды әуелі өзіңе қыл; артылса — досыңа қыл.
Қадір мен әділдік
Асты көрсең қадір тұт, досты көрсең әділ тұт. Жат асыңа қарайды, дос басыңа қарайды.
Сөздің ізі
Қорқақ жауды басындырады, досты ашындырады. Ақыл — дос, ашу — дұшпан.
Екі мысал: сыртқы сый мен шынайы ниет
Досыңа шапан кигізсең, «ішік кигізді» дейді; қасыңа ішік кигізсең, «шапан кигізді» дейді. Ел сөзі құбылады — ниетің түзу болсын.
Досыңа жібек көрпе төсеме — жаныңды төсе. Ал қасыңа жібек көрпе төсесең де, отыңды қамшысымен көсе алады. Жақындықтың өлшемі — сенім.
Дос — жанның тазалығы
«Аптада бір суға түспесең, тәніңді кір басады; аптада бір досыңмен сырласпасаң, жаныңды кір басады». Адамға тыңдаушы да, тірек те керек.
Өмірдің төрт тірегі
- Ішерлік асың болсын.
- Мінерлік атың болсын.
- Істерлік ісің болсын.
- Дос тұтқан кісің болсын.
Қайғыны көтеретін күш
Аз қайғыны ас басады, көп қайғыны дос босатады. Қарның ашса — қосқа бар; қайғың асса — досқа бар.
«Доссыз — көңіл тұл, махаббатсыз — өмір тұл». Досы жоқ адам сырын кімге айтады, тыңдаушысы жоқ жан жырын кімге айтады?
Таңдау және тепе-теңдік
Дос пен дұшпанның көзқарасы бөлек: «Дос басқа қарайды, дұшпан аяққа қарайды». Досты көбейтуді ойлағанда, мінезіңді де тәрбиеле: ақыл азайып, ашу көбейсе — қор боласың.
Сақтық туралы ескерту
Білімдар достан бір сақтан, білімсіз достан мың сақтан. Досың аз, дұшпаның көп болса — зор боласың; ақылың аз, ашуың көп болса — қор боласың.
Ескі дос
Жаңа дос жаныңда жүргенде, ескі дос есіңде жүрсін. Жақындықты жаңарту — жақсы, адалдықты ұмыттыру — қауіпті.
Қорытынды қағида
Қас болып жүріп дос болғанға мақтан; дос болып жүріп қас болғаннан сақтан.
Достан сырыңды жасырма, дұшпанды басыңнан асырма. Қасың мен досыңды қас-қабағы танытады.