Бөлтірік - Ысты елінен шыққан ақын, шешен әрі батыр
Кемеңгерлік пен кісілікке құрылған билік дәстүрі
Қазақ жерінде әділдіктің салтанат құруы үшін, қиянат пен зұлымдықтың арам шөптей қаптап кетуіне қарсы шешен-билер ұшан-теңіз қажыр-қайрат жұмсаған. Олардың билігі — кемеңгерлікке, кісілікке, елдік мүддеге негізделген парасат мектебі.
Ғасырлар мен замандарды шолсақ, бұл үрдістің тамыры тереңде жатыр: Шыңғыс хан дәуірінде жасаған Майқы би Төбейұлынан (шамамен 1105–1225) бастап Аяз би Жаманұлы (XI–XII ғғ.), Мөңке би (1207–1259), Едіге би (1354–1419), Бәйдібек би (шамамен 1356–1419), Әз Жәнібек (1406–1473), Жиренше шешен, Шоған би (1584–1642), Әнет би (1626–1723), Қадірғали би (1530–1605) және ел жадында сақталған көптеген дау шешкен, жөн айтқан тұлғалардың есімі ойға оралады.
Жиренше шешен: ақыл-парасат пен тапқырлықтың символы
Ұлт зердесінде сақталған жезтаңдай шешендердің бірі — азуы алты қарыс Жиренше шешен. Аңыз-әңгімелерге сүйенсек, ол Қасым ханның әкесі Әз Жәнібек ханмен (1406–1473) замандас, ханның білгір ақылшысы, кемеңгер кеңесшісі, ғұлама сыншысы болған.
Жиренше шешен — қазақ ауыз әдебиетіндегі кейіпкер ғана емес, ақыл-парасат пен тапқырлықтың көркем бейнесі. Оның туралы шығармалар қазақтан өзге түркі, моңғол және үнді-еуропа халықтарының фольклорында да ұшырасады. Қазақ совет энциклопедиясында: қазақ фольклорында Жиренше шешен жайлы ертегі, аңыз, әңгіме бір топ, — деп көрсетіледі.
Сөздің дәлдігі
Қиыннан қиыстырып, жүйесін тауып, тігісін жатқызып; қара қылды қақ жарған әділ сөз айту — Жиреншенің басты қыры.
Көркемдік пен мағына
Інжу-маржандай ойға толы толғамдары қуатты кестелі тілмен, айқын мағынамен ерекшеленеді.
Үлгі мен ғибрат
Жиренше мен Қарашаштың сөз сайысы, Әз Жәнібектің күрделі сұрақтарына берген ұтқыр жауаптар — халықтық даналықтың үлгісі.
Асан қайғы Сәбитұлы: көшпелі дүниетанымның ойшылы
Асан қайғы Сәбитұлы — көшпелі халықтар арасынан шыққан көріпкел, сәуегей абыз, көреген би, жырау біткеннің атасы, тереңнен толғайтын ойшыл сөз зергері. Шоқан Уәлихановтың пікіріне сүйенсек, ол көшпелі қазақ пен ноғай ұлысының философы.
Тегі, тәлімі, қалыптасуы
Асан қайғы текті әулеттен шыққан. Әкесі Сәбит — жан-жақты, саятшылық өнерді жетік меңгерген, жанды-жансыз дүниенің сырын байқағыш, «сегіз қырлы, бір сырлы» кісі ретінде сипатталады. Ол баласын жыраулыққа, ақындыққа, тапқырлыққа баулып, ел басқару мен билік айтуға ерте бейімдеген.
Қызмет жолы
- Әуелде Алтын Орданың астанасы Сарай қаласында, кейін Қазан шаһарында Ұлұғ Мұхаммед ханның (Ормамбет хан) бас биі болған.
- Алтын Орда ыдырағаннан кейін Қазақ хандығын құрған Әз Жәнібек ханның (1456–1473) ақылгөй кеңесшісі атанады.
Қазақ тарихын зерттеуші Құрбанғали Халид «Тауарих хамса» еңбегінде Асан қайғыны Шыңғыс хан тұсында болған Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп жазады. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би» дейтін қанатты тіркестегі Майқы — Шыңғыс ханның әскер басыларының бірі ретінде де айтылады.
Ақтайлақ би: әділ кесімнің, таза пейілдің өлшемі
Ақтайлақ Байғараұлы (1720–1816) — ел ішіндегі дау-шарды әділ билігімен, парасатты ақылымен, тапқыр да дәл кесімдерімен тындырған би. Шежіре деректерде оның ата-бабасы қара сөзге жүйрік, тілге даңғыл тұлғалар болғаны айтылады: ол Ташкентте бек болған нар дауысты Нарынбайдың шөбересі, даусы аққудай саңқылдаған Құттыбайдың немересі.
Нақылға айналған өсиет
Асқа арыңды сатпа, жаманатқа ілінбе.
Еріншек болма, елгезек бол; еңбексіз босқа жатпа.
Жақсыны ешкім бермейді: өз қолыңдағы барыңды ұқсат.
Алтының болса, мастанба; арыңды сақта, арамдықтан аулақ бол, адалдықты жақта.
Береке-бірлік іздесең, әуелі үй-ішіңмен ынтымақтас.
Қайырымды бол, өзіңе тимегенге орынсыз ұрынба.
Бөлтірік Әлменұлы: құс көмей шешен, қаһарман тұлға
Қазақ халқының рухани-мәдени тарихындағы атақты билердің бірі — Бөлтірік Әлменұлы (1771–1853). Ол — Ысты елінен шыққан ақын, шешен әрі батыр. Өз дәуірінде сөз бен қайратты қатар ұстаған, көп алдында қаймықпай сөйлеп, елдік дауды еңсере білген тұлға ретінде танылады.
Замандастар бағасы
«Құдай рахмет қылсын Бөлтірік биге! Кісі болса, сондай болсын!»
— Мәшһүр Жүсіп Көпеев
«Жеті жарғы атанған кісі, жеті тосқауылдан сүрінбей өткен тұлпарды осылай бағалаған...»
— Кенен Әзірбаев
Терең ойлы, тапқыр тілді, дауысы күндей күркіреген Бөлтірік шешеннің алдында талай тарланның тілі байланып, жүйесі үзілгені айтылады. Балпық би бала күнінен-ақ оның көзіндегі оты мен сөзіндегі қуатты байқап, «Төле бидің аруағы қонайын деп жүр» деп, болашағын болжаған деседі. Нағашысы Қараменде бидің сипаттауынша, ол небір дау-шарларда, салтанатты мәслихаттарда түйдек-түйдек толғам айтып, кесек-кесек билік, нақыл сөздерді жарқырата толғаған.
Серік Негимов — филология ғылымдарының докторы, профессор.