Ахмет Байтұрсынұлы
Өмір жолы мен қалыптасуы
Ахмет Байтұрсынұлы қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек ауылында дүниеге келген. Ол ХХ ғасыр басындағы қазақтың ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін қалаған ғалым, ұлттық жазуды реформалаған жаңашыл әрі ағартушы ретінде танылды.
Ата-тегі
Шежіресі мынадай ретпен таратылады: Аманжол – Шақшақ – Көмей – Қалқаман – Байсейіт – Үмбетей – Аралбай – Таңбай – Шошақ – Байтұрсын.
Байтұрсынұлының атасы Шошақ салмақты мінезді, шындықты бетке айтатын, ақылды адам болған деседі. Немересі Ахмет дүниеге келгенде сүйінші сұрап келгендерге бір ат, бір түйеден мінгізіп, ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып ат қойған.
Білім алуы және ұстаздық қызметі
Ахметті Ерғазы Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны аяқтаған соң Орынбордағы төрт жылдық мектепте білімін жалғастырады.
1895–1909 жылдар аралығында Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде мұғалім болып еңбек етіп, Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарды.
Қоғамдық-саяси қызметі және «Қазақ» газетінің орны
Байтұрсынұлының саяси күрес жолына түсуі 1905 жылмен тұспа-тұс келеді. Қазақ елінің азаттық қозғалысы тарихында оның редакторлық еткен «Қазақ» газетінің орны айрықша.
Қоғамдық ой мінбері
Бұл тарихи кезеңдегі қазақ өмірінің бірде-бір өзекті мәселесі мен елеулі оқиғасы басылым назарынан тыс қалмады.
Ұлттық бағыт пен жауапкершілік
Газет қоғамдық санаға ықпал етіп, елдің мұң-мұқтажын, білім мен мәдениет мәселелерін жүйелі көтерген алаңға айналды.
Ғылыми мұрасы: тіл білімі мен әдебиеттанудағы жаңалық
Сөз өнері туралы әлемдік ғылымның таңдаулы үлгілерін игере отырып, Байтұрсынұлы қазақ әдебиеттануына тән ұғымдар мен терминдерді, категорияларды ұлттық негізде жаңаша қалыптастырды.
«Әдебиет танытқыш»
«Әдебиет танытқыш» еңбегі арқылы ол қазақ әдебиеттану ғылымының іргесін қалады.
Халық мұрасын жинақтау
Көркемдігі айрықша «Ер Сайын» жырын және қазақ тарихының төрт жүз жылын қамтитын «23 жоқтау» жинағын кітап етіп шығарды.
Әдеби тіл туралы қағида
Ол халықтық тілге сүйенбеген әдеби тіл адасуы мүмкін екенін ескертіп, «әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл алынбаса, ол адасып кетеді» деген ой айтты.
Қазақ журналистикасы мен грамматика терминологиясы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ кәсіби журналистикасының қалыптасуына зор үлес қосқан ірі қайраткер болды. Сонымен қатар ол тұңғыш төл грамматика терминдерін жүйелеп, ғылым тілін ұлттық негізде орнықтырды.
Қалыптастырған негізгі терминдер
- зат есім
- сын есім
- етістік
- есімдік
- одағай
- үстеу
- бастауыш
- баяндауыш
- пысықтауыш
- шылау
- сөз таптары
- сөйлем
- қаратпа сөз
Ол осылайша жүздеген ұлттық терминді түзеп, қазақ тіл білімінің ғылыми аппаратын қалыптастыруға жол ашты.