Қазақша рефераттар

Химиялық талшықтар

Сабақтың тақырыбы

Химиялық талшықтар, олардың қасиеттері, жасанды және синтетикалық талшықтардан жасалған маталар.

Сабақтың түрі

Жаңа сабақ.

Сабақтың әдістері

  • Түсіндіру
  • Сұрақ-жауап
  • Ізгілендіру диаграммасы

Пәнаралық байланыс

Химия, дүниетану, сызу.

Көрнекі құралдар

Интерактивті тақта, мата қиындылары, ине, қайшы.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Оқушыларға химиялық талшықтардың түрлері мен қасиеттерін түсіндіру, өндіріс технологиясымен таныстыру.

Дамытушылық

Оқушылардың мата туралы түсінігін дамыту.

Тәрбиелік

Шеберлікке баулу, үнемділікке, тиянақтылыққа және әсемдікті бағалай білуге тәрбиелеу.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Құралдарды дайындау

Сабаққа қажетті құралдарды дайындап, оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру.

Қызығушылықты арттыру (жұмбақтар)

  • 1) Жарқылдаған қос қылыш, қолға тисе жоқ тыныш. Жауабы: қайшы

  • 2) Кигізіп ап ұзын жіпті көзіне, киім тігіп береді ол өзіңе. Жауабы: ине

Қауіпсіздік ережелері

  • Инені арнайы қобдишада сақтау керек.
  • Инені киімге қадауға немесе ауызға салуға болмайды.
  • Қайшыны арнайы қобдишада сақтау керек; қайшыны ашық қалдырмау қажет.
  • Жолдасың қайшымен жұмыс істеп жатқанда оның көңілін бөлме.

II. Білімді бақылау (кіріспе сұрақ)

Ізгілендіру диаграммасы: «Не білемін?»

Жаңа тақырыпқа кіріспес бұрын оқушылар дәптерлеріне «Не білемін?» сұрағына жауап жазады.

Мата негіз жіптері мен арқау жіптерін өріп тоқу арқылы жасалады. Әрбір жіп бірнеше ширатылған жіңішке талшықтардан тұрады. Тоқыма талшықтары қасиеттеріне қарай әртүрлі болады және шығу тегі, құрамы, өндіру тәсілі бойынша ерекшеленеді.

Бұрынғы сыныптарда өсімдік текті және жануар текті маталармен таныстыңдар. Табиғи маталар денсаулыққа пайдалы табиғи талшықтардан тоқылады, бірақ оларды өндіру көп еңбек пен жоғары шығынды талап етеді.

Негізгі ой: химиялық талшықтардан жасалған маталарды өндіру салыстырмалы түрде аз еңбек талап етеді және арзанырақ.

III. Жаңа сабақ

Қысқаша тарихи шолу

XVII ғасырда ағылшын ғалымы Роберт Гук талшықтарды химиялық жолмен алуға болатынын алғаш рет айтты.

1753 жылы М. В. Ломоносов түрлі түсті шыны алу бойынша тәжірибелер жүргізіп, лағыл шыны жасауды меңгерді; ол жасанды талшықтарды өнеркәсіптік әдіспен өндіру тәсілін табуға ұмтылды.

Химиялық талшықтарды 1853 жылы ағылшын Аудермас алғаш рет алған, ал 1891 жылы француз Шардонне осы тәрізді жіптердің өндірісін алғаш ұйымдастырды. Ежелгі Египетте мұндай материалдарды әшекей мақсатында пайдаланғаны да айтылады.

Ресейде жасанды жібек өндіретін алғашқы зауыт 1913 жылы Мәскеу маңындағы Мытищи қаласында салынды.

Қазіргі кезде химиялық талшықтар көбіне табиғи талшықтармен әртүрлі үлесте араластырылып қолданылады. Нәтижесінде матаның қасиеті жақсарып, жаңа маталар түрлері пайда болады.

Химиялық талшықтар: негізгі жіктелуі

Тобы

Жасанды талшықтар

Органикалық негіз

Табиғи органикалық материалдарды (ағаш және мақта целлюлозасы) арнайы химиялық өңдеу арқылы алады (ацетон, сірке, азот және күкірт қышқылдары және т.б.).

Мысалдар

Нитрожібек, вискозалы жібек, ацетатты жібек.

Тобы

Синтетикалық талшықтар

Полимер негіз

Мұнай, таскөмір, табиғи газ, ілеспе мұнай газы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен целлюлоза-қағаз өнеркәсібі қалдықтарын химиялық өңдеу арқылы алады. Бұл шикізаттан жоғары молекулалы шайырлар түзіліп, синтетикалық талшықтарға бастапқы материал болады.

Мысалдар

Нейлон, капрон, лавсан және т.б.

Химиялық талшықтан жіп алу технологиясы (3 кезең)

  1. 1-кезең

    Иіру ерітіндісін алу

    Бастапқы материалдардан химиялық жолмен сұйық әрі жабысқақ иіру массасын алу.

  2. 2-кезең

    Талшықтарды қалыптау

    Иіру массасы жіп иіру машинасына түсіп, сүзгілер арқылы талшыққа айналады. Бір машинада 60–100 сүзгі болуы мүмкін. Сүзгілер өте ұсақ саңылаулары бар шағын металл қалпақшаға ұқсайды; саңылаулар саны 24–36 мыңға дейін жетеді.

  3. 3-кезең

    Талшықтарды өңдеу

    Алынған жіптер жуылады, кептіріледі, иіріледі, термиялық өңдеуден өтеді. Кейбір талшықтар ағартылады, боялады, әрі жұмсарту үшін сабын ерітіндісімен өңделеді.

    Ерекшелігі: талшықтың қалыпталу процесі көбіне бір мезгілде оны иіру процесі болып табылады.

Жасанды талшықтар: вискоза және ацетат

Вискозалы талшық

  • Сыртқы түрі әдемі, табиғи маталарға ұқсас.
  • Өңі күңгірт немесе жылтыр болуы мүмкін.
  • Мақтаға қарағанда ылғалды жақсы сіңіреді.
  • Кемшілігі: төзімділігі төмендеу, тозуға бейім.
  • Кемшілігі: ылғалды жағдайда беріктігі төмендейді (шамамен 50%).
  • Кемшілігі: тез отырады, қатты қыртыстануы мүмкін.

Ацетатты талшық

Вискозадан айырмашылығы: шикізат сірке немесе күкірт қышқылымен өңделеді. Acetum (латын тілінде) — сірке қышқылы, сондықтан талшық ацетатты деп аталады.

  • Табиғи жібекке ұқсас, өте әдемі, өң жағы жылтырлау.
  • Созылғыш, қыртыстанбайды, пішінін жақсы сақтайды.
  • Кемшілігі: ауа өткізгіштігі және ылғал сіңіргіштігі төмен.
  • Кемшілігі: жоғары температураға төзбейді; 210°C-та бүрісіп қалуы мүмкін.
  • Кемшілігі: ылғалды жағдайда беріктігін жоғалтады.

Синтетикалық талшықтар: түрлері және қасиеттері

Полиамидті

Капрон, дедерон, нейлон.

Өте берік талшықтар; ылғал күйінде де беріктігін сақтайды. Өң жағы тегіс, жууға төзімді, өңі оңбайды, аз қыртыстанады.

Кемшілігі: жоғары температураға төзбейді; сусымалылық, сетінегіштік; ылғал сіңіргіштігі төмен.

Полиэфирлі

Лавсан, полиэстер.

Берік, жұмсақ әрі иілгіш; қыртыстанбайды. Матаға беріктік пен созылғыштық беру үшін жиі басқа талшықтармен араластырылады. Қатпарлар жуу мен тазалаудан кейін де жақсы сақталады.

Қолданылуы: жүн, мақта, зығырға қосып көйлектік маталар, трикотаж шығарады. Таза күйінде — жіп, техникалық мата, жасанды тері, кілем өндірісі. Кемшілігі: жоғары температураға төзбейді.

Полиакрилонитрилді

Нитрон, акрил; сондай-ақ эластан (лайкра) жиі қоспа ретінде қолданылады.

Жылы, үлпілдек, төзімді талшықтар. Матасы жүнге ұқсас; трикотаж және иірілген жіп өндірісінде қолданылады.

Жүн, мақта, вискозамен араластырып көйлектік және костюмдік маталар әзірленеді.

Эластан көбінесе басқа талшықтармен қосылады: денеге жабыса киілетін шалбар, джинсы, трикотаж, шұлық өндірісінде кең таралған.

Мата қасиеттерін салыстыру (қысқаша рейтинг)

Төмендегі тізімдер әр қасиет бойынша талшықтардың салыстырмалы орын тәртібін көрсетеді.

Беріктік

  1. Нейлон
  2. Полиэстер
  3. Зығыр
  4. Жібек
  5. Мақта
  6. Акрил
  7. Вискоза
  8. Ацетат
  9. Жүн
  10. Эластан

Отыруы

  1. Жүн
  2. Мақта
  3. Зығыр
  4. Жібек
  5. Ацетат
  6. Нейлон
  7. Акрил
  8. Полиэстер
  9. Эластан

Ылғалсіңіргіштік

  1. Мақта
  2. Зығыр
  3. Жібек
  4. Вискоза
  5. Жүн
  6. Акрил
  7. Ацетат
  8. Мақта (қайталау)
  9. Вискоза (қайталау)
  10. Жүн (қайталау)

Ескерту: бастапқы мәтінде қайталанатын позициялар бар; мазмұн сақталды.

Созылымдылық

  1. Эластан
  2. Нейлон
  3. Жүн
  4. Жібек
  5. Полиэстер
  6. Ацетат
  7. Зығыр
  8. Мақта

Жуылуы

  1. Эластан
  2. Полиэстер
  3. Нейлон
  4. Акрил
  5. Жібек

«Қайсысы артық?» ойыны (білімді тексеру)

Топ 1

Мұнай, таскөмір, ағаш, табиғи газ.

Топ 2

Нитрожібек, вискозалы жібек, ацетатты жібек, табиғи жібек.

Топ 3

Капрон, зығыр, дедерон, нейлон.

Топ 4

Талшық, мата, жіп, ацетум.

Топ 5

Жібек, жүн, кримплен, мақта.

IV. Практикалық жұмыс

Материалдар мен құралдар

  • Химиялық талшықтардан жасалған мата үлгілері
  • Құраққа арналған қиындылар
  • Ине, қайшы
  • Су құйылған ыдыс
  • Оқулық, дәптер

Орындалу реті

  1. Мата үлгілерін қарап шығу, сыртқы түріне қарай анықтау.
  2. Әр үлгіні қолмен қысып, қыртыстану дәрежесін байқау.
  3. Инемен матаның шетінен бірнеше жіпті суырып, тарқатылу дәрежесін анықтау.
  4. Суырылған жіпті үзіп, беріктігін бағалау.
  5. Мата үлгілерін ылғалдап, беріктігін құрақ матаның беріктігімен салыстыру.
  6. Нәтижеге сүйеніп, әр оқушы матаның қасиеттерін кестеге енгізу.

Нәтиже кестесі (толтыруға арналған)

Қыртыстануы Тарқатылуы Беріктігі Талшық түрі
— — — —
— — — —
— — — —

V. Бекіту сұрақтары

Ізгілендіру диаграммасы: «Не білдім? Нені білгім келеді?»

Оқушылар төмендегі сұрақтарға жауап беріп, ой қорытындысын жазады.

  1. Химиялық талшықтарды алу үшін қандай шикізат түрлері қажет?
  2. Қандай талшықтарды жасанды талшықтар деп атайды?
  3. Сендердің киімдерің қандай матадан тігілген?
  4. Мата талшықтарын ажырату үшін нені білу керек?
  5. Синтетикалық маталар қандай қасиеттерге ие?
  6. Жаздық көйлектерге арналған маталардың құрамы қандай болуы тиіс?
  7. Вискозалық талшықтардан жасалған маталардың қандай кемшіліктері бар?

Қорытынды

Бағалау

Оқушылардың жұмысы мен жауаптары бағаланады.

Үй тапсырмасы

Берілген тақырыпты қайталау және дәптердегі тапсырмаларды орындау.

Жұмыс орнын жинау

Құралдарды орнына қойып, жұмыс орнын ретке келтіру.