Қармақ - балық аулайтын құрал

Рухани жаңғыру: тұрмыстық және шаруашылық саймандары

Құрал-сайман — шаруашылықта қолданылатын еңбек құралы. Төмендегі тізім қазақтың дәстүрлі тұрмысында кең қолданылған бұйымдар мен олардың қызметін жүйелейді.

Тұрмыс Еңбек Көлік Ас-үй Аңшылық Балықшылық

Егіншілік және жер жұмыстары

Жер қазу, шөп жинау, егін ору секілді күнделікті еңбекте қолданылатын құралдар.

Айыр: Шөп үйуге, жинауға арналған 3–4 тісті темір құрал, сабы ағаштан жасалады.
Күрек: Темірден жасалған, сабы ағаш күреу құралы.
Кетпен: Жер қазатын құрал.
Орақ: Егін оратын құрал.
Бел орақ: Шөп пен қамыс шабатын құрал.
Шот: Ағаш шабуға арналған үй құралы.
Шотаяқ: Шөп суыруға арналған құрал.
Жады: Малға құрақ, сабан, жүгеріні турап беретін құрал.

Көлік және тасымал

Жазғы және қысқы көшіп-қону, жүк және адам тасымалына арналған бұйымдар.

Арба: Жазда көлікке жегілетін, 2–4 дөңгелекті тасымал құралы.
Шана: Қыста көлікке жегілетін тасымал құралы.
Күймелі арба, күймелі шана: Адам отыратын жабық арба немесе шана.
Ат шана: Жеңіл әрі әсемделіп жасалған шана.
Мала: Шөп пен қамыс таситын шананың бір түрі.
Қорап: Шыбықтан тоқылған шанаға салынып, әртүрлі зат тасуға арналған құрал.
Сүйретпе: Екі басын ат арқасына салып, зат сүйрететін ағаш құрал; үстіне адам да отыра алады.

От, ошақ және ас дайындау

Ошақ түрлері, от жағу және қазан-аяққа қатысты құралдар.

Мосы: Шәйнек іліп, отқа қоюға арналған үш аяқты мүлік.
Темір ошақ: Қазан асуға арналған үш аяқты темір мүлік.
Жер ошақ: Жерден қазылып, қазан асатын орын.
Көсеу: От көсейтін темір.
Шімшуір: Шоқ ұстайтын темір құрал.
Тұтқыш: Қол күймес үшін қазан құлағын ұстайтын киіз қалта.
Оттық: От шығаратын күкіртті зат.
Шақпақ тас: Бір-біріне соғып, от шығаратын тас.

Ұн тарту, дән түю және нан қамыры

Диірмен бөлшектері мен тағам дайындауға қажет аспаптар.

Диірмен: Ұн тартатын тас құрал.
Еркек тас: Диірменнің астыңғы беті.
Ұрғашы тас: Диірменнің үстіңгі беті.
Шүлдік: Еркек тастың ортасындағы кіндік (темір бөлік).
Бақалақ: Ұрғашы таста кіндік кіретін ағаш қалақша.
Келі: Тары түйетін құрал.
Келісап: Келінің ішіндегі тарыны түйетін құрал.
Оқтау: Қамыр жазатын жұмыр ағаш.
Нантақтай: Қамыр илейтін және оқтаумен жазатын тегіс, жалпақ тақтай.
Елеуіш: Ұн елейтін, дөңгелек жиекті, торкөзді бұйым.
Диірмен тері: Диірменнің астына төсейтін төсеніш.

Су тасу, сақтау және тұрмыстық керек-жарақ

Көшпелі тіршіліктегі күнделікті пайдаланылатын ұсақ, бірақ маңызды бұйымдар.

Иінағаш: Иыққа салып су таситын мүлік.
Қоржын: Жолаушы аттың артына бөктеретін, керек-жарағын салатын қос қалталы бұйым.
Қанар: Жүн салатын үлкен қапшық.
Қап, қапшық: Бұйым салуға арналған, жүннен не қалың матадан тігілетін қап түрлері.
Орындық: Адам отыратын отырғыш.
Орындық (тіреу): Саба, мес астына қоятын төрт аяқты мүлік.
Шошала: Артық зат пен құрал-жабдық қоятын үйшік.

Тазалық, күтім және ұсақ тұрмыстық заттар

Жуыну, үй жинау, киім-кешек және жеке күтімге қатысты бұйымдар.

Сүлгі: Жуынғанда сүртінетін түкті мата (орамал).
Орамал: Қол сүртуге және жуылған ыдысты сүртуге арналған мата.
Майлық: Майлы, кірлі заттарды сүртетін шүберек.
Сыпырғыш: Ірі құс қанатынан немесе шілік, жусаннан буып жасалған үй сыпыратын мүлік.
Ұстара: Сақал-мұрт, шаш алатын өткір құрал.
Бәкі: Қалтаға салып жүретін шағын пышақ.
Насыбай тостаған: Насыбай үгуге арналған ыдыс.
Үккіш: Насыбайды үгетін шоқпар.
Түбіттарақ: Түбіт түтетін темір тісті ағаш құрал.
Қырғыш: Ыдыс түбіндегі қаспақты қырып алатын темір құрал.

Қолөнер, жөндеу және өткір құралдар

Күнделікті жөндеу жұмыстары мен кесу-қайрауға арналған саймандар.

Ара, балға, балта, тістеуік: Тұрмыста кең қолданылатын жөндеу және өңдеу құралдары.
Қайрақ: Пышақ пен балтаны қайрайтын тас.
Алмас: Шыны кесетін құрал.
Пышақ: Тамақ пен түрлі заттарды кесетін аспап.
Лөкет: Мал соятын үлкен пышақ.
Қын: Пышақты салып жүретін қап.
Тоқпақ: Қазық қағатын ағаш құрал.
Жаңғырық: Ағаш шапқанда астына қоятын дөңбек.

Аңшылық және балықшылық

Табиғатпен етене тірлікте кең тараған аулау құралдары.

Ау: Балық аулайтын құрал.
Қармақ: Балық аулайтын құрал.
Жұтпа: Балықты тірідей шаншып, шортан аулауға арналған қармақ түрі.
Қаза: Қамыстан тоқылып жасалатын балық аулау құралы; екі жағында балық түсетін «қоржындары» болады.
Сүзекі: Қазадағы балықты сүзіп алатын торкөз құрал.
Қайық: Өзеннен өтуге және жазда балық аулауға арналған құрал.
Қақпан: Аң аулайтын темір құрал.
Тұзақ: Сымнан немесе қылдан жасалатын аңшылық құралы.
Сүймен: Мұз оятын құрал.
Қалжуыр: Үш қармақты темір құрал.

Дәстүр, дін және тұрмыстық ұғымдар

Тұрмыстың рухани қырына қатысты бұйымдар мен атаулар.

Жайнамаз: Намаз оқитын жайма, төсеніш.
Тәсбиық (тәшбиық): Намаздан кейін мінәжат етуге арналған моншақ тізбегі.
Кісен: Ұрлықтан сақтану үшін аттың аяғына салынатын құлып түрі.
Күрсі: Кітап оқығанда астына қоятын шағын орындық.

Сабын қайнатуға қатысты атаулар

Тазалық мәдениетінде сабын қайнату — шаруашылықтағы маңызды істердің бірі. Бұл бөлімде соған қатысты дәстүрлі атаулар берілді.

Сақар: Қурайды өртеп алатын тұнба.
Сабын (кір сабын): Сақарға мал майын араластырып, қайнатып жасалатын кір кетіргіш қоспа.
Бұзаушық: Кішкентай сабын.
Алқынды: Сабынның әбден жұқарған қалдығы.

Құрастырушы

Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.