Балаларды қарындашпен сурет сала білуге үйрету
ІІ кіші топта сурет сабағын ұйымдастыру: жас маманға көмек
Баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін тәрбиенің өзегі — эстетикалық тәрбие. Сурет салу, жапсыру, құрастыру, мүсіндеу сияқты әрекеттер арқылы бала қоршаған әлем туралы түсінігін қалыптастырып, ойын, сезімін және қиялын дамытады. Сондықтан мектеп жасына дейінгі кезеңде бейнелеу өнерінің орны ерекше: ол қуаныш сыйлап, жағымды көңіл күй тудыра отырып, шығармашылық қабілетті нығайтады.
Негізгі қағида
Сабақтың басты мақсаты — баланың шығармашылығын арттыру. Сол үшін сабақта баланың белсенділігіне, өз бетінше әрекет етуіне мүмкіндік берген дұрыс.
Пәнаралық байланыс: түсінікті тереңдетудің жолы
Бейнелеу өнері сабақтары басқа оқу-әрекеттерімен тығыз байланыста болғаны маңызды. Мысалы, сурет сабағында дөңгелекке ұқсас заттарды салғанда:
- математикада шеңбермен таныстыру;
- тіл дамытуда доп туралы тақпақ жаттату;
- мүсіндеуде доп мүсіндеуді ұсыну
Осылайша бір ұғым бірнеше арнамен бекіп, баланың түсінігі нақты қалыптасады.
Тақырып таңдаудың өлшемі
Тақырыптар балаларға таныс әрі қызықты болғаны жөн. Бала күнделікті көргенін бейнелеуге талпынғанда, сурет салу үрдісі табиғи әрі нәтижелі өтеді.
Үлгімен жұмыс
Үлгіні жиі қолданбаған дұрыс. Тек балаларға бұрын таныс емес әдіс-тәсілдерді үйрету қажет болғанда ғана пайдаланыңыз.
Сабақ соңындағы талқылау
Әр сабақтан кейін жұмыстарды іліп, міндетті түрде талқылау жүргізіңіз. Бұл балаға ойын сурет арқылы жеткізуге және тәсілдерді саналы қолдануға көмектеседі.
Талқылауды қалай ұйымдастыру керек?
- Талқылау тапсырмамен тікелей байланысты болуы керек.
- Балалардың белсенді қатысуына жағдай жасаңыз, тәрбиеші бағыт-бағдар беріп отырады.
- Кіші топта — түстердің ашықтығына қуану, үлкенірек топта — сипаттаманы нақтылау талап етіледі (мысалы, «гүл қызғылт, жапырағы ұзынша жасыл»).
Маңызды ескерту: қауіпсіздік
ІІ кіші топта саусақпен сурет салу тәсілін қолданбаған дұрыс: балалар бояуға қызығып, оны аузына салуы мүмкін.
Тәрбиешінің сөйлеу мәнері және ұсақ моторика
Тәрбиешінің дауысы жайлы, құлаққа жағымды естілуі керек. Сурет салу барысында саусақ жаттығуларын қосып отырса, ұсақ қол моторикасы дамып, есте сақтау қабілетіне де оң әсер етеді.
Ұлттық құндылық: ою-өрнекпен таныстыру
Қазақ халқының қолөнері туралы түсінікті тереңдету үшін ІІ кіші топтан бастап ұлттық ою-өрнек элементтерін қолдана отырып, қарапайым суреттер салуды ұсынуға болады. Келесі топтарда бұл таныстыру жүйелі түрде жалғасады.
Ата-анамен серіктестік және нәтижені құжаттау
Баланың жұмыс нәтижесін ата-анамен бірге қарап, талқылау — баланың өзіне көңіл бөлінгенін сездіріп, өздігінен еңбек етуге ынталандырады.
Балабақшада сурет көрмесін жиірек ұйымдастыру ұсынылады. Әр балаға жеке «жұмыс папкасын» ашып, еңбектерін толық жинақтап отыру қажет: бұл — жетістіктің айғағы әрі алдағы жұмыстың бағытын анықтайтын құрал.
Әдістемелік қор туралы
Сабақ үлгілерін әзірлеуде әртүрлі әдістемелік нұсқаулар мен балалар журналдарынан үзінділер пайдаланылды. Қазақ тіліндегі әдістемелік материалдар аз болғандықтан, тәрбиешілер көбіне орыс тілінен аударады немесе журналдардан жинақтайды. Сабақтарға жұмбақ, өлең, жаңылтпаш қосу балалардың қызығушылығын арттырады.
ІІ кіші топқа арналған сурет сабақтарының үлгілері
Төмендегі жоспарлар — жас ерекшелігіне сай, қарапайым қадамдармен құрастырылған ұсыныстық үлгілер.
1) Қағаз және қарындашпен таныстыру
Мақсаты
Қарындашпен сурет салуды үйрету; ойлау қабілетін дамыту; әсемдікті сезінуге тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және барысы
- Қағаз бен қарындашты көрсетіп, қағаз бетіне сурет салуға болатынын түсіндіру.
- Қарындашты оң қолмен дұрыс ұстауды, сол қолмен қағазды бекітіп тұруды көрсету.
- Ирек, түзу, қисық сызықтар сызып, олардың қандай заттарға ұқсайтынын әңгімелеу.
- Балаларға өздері сызық түсіріп көруді ұсыну, ұстау тәсілін бақылау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Қарындаштар әр түсті болады; олармен әртүрлі затты бейнелеуге болады.
2) «Ақ жауын»
Керек құрал
Көк түсті қарындаш.
Мақсаты
Табиғат құбылысын бейнелеуге үйрету; сурет салуға ынтасын дамыту; табиғатты сүюге тәрбиелеу.
Тақпақ
Жау-жау, жаңбыр, жау жаңбыр,
Жердің шаңы басылсын.
Гүлдің аузы ашылсын,
Еккен егін көктесін...
Жаңбырдың жоғарыдан төмен түсетінін бақылаумен байланыстырыңыз. Тамшылардың «жіптей» болып көрінетінін айтып, бірнеше тәсілді көрсетіңіз: қысқа және ұзын сызықтар, нүктелер.
Сабақ соңында суреттерді қарап, қай жерде нөсер, қай жерде ақ жауын шыққанын балалармен бірге анықтаңыз.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Жауын — табиғат құбылысы; тамшылар түзу, ұзын-қысқа сызықтарға ұқсайды.
3) Түрлі түсті жіптер
Мақсаты
Түзу сызықты жоғарыдан төмен сызуға үйрету; қарындашты дұрыс ұстауды дамыту; әдептілікке тәрбиелеу.
Барысы
- Қағазға жапсырылған жуан, ашық түсті жіптерді көрсету.
- Жіптің түзу екенін байқау, саусақпен үстін сипау.
- Балаларға сол бағытта сызық түсіруді ұсыну, түстерді алмастырып қолдау көрсету.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Жіптер түрлі түсті болады.
- Сызықты жоғарыдан төмен қарай салуға болады.
4) Түрлі түсті қарындаштар (субояумен)
Мақсаты
Жоғарыдан төмен қарай сызық салуды жалғастыру; қылқаламмен жұмыс істеуді үйрету; әдептілікке тәрбиелеу.
Барысы
- Қылқаламды бояуға малып, артық тамшыны сығып алуды және суда жууды көрсету.
- Түзу сызықты үзбей, кідіріссіз бояу тәсілін түсіндіру.
- Келесі түске өту үшін қылқаламды міндетті түрде жууды ескерту.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Суретті субояумен де салуға болады.
- Түстерді ауыстырғанда қылқаламды жуып отыру керек.
- Әдемі нәтиже үшін қылқаламды дұрыс қолдану маңызды.
5) «Әжемнің әдемі алашасы»
Мақсаты
Солдан оңға қарай сызық салуға үйрету; бояуды үйлестіру; үлкендерді сыйлауға тәрбиелеу.
Барысы
- Әже туралы қысқа әңгіме: еңбегі, қолөнері, алаша.
- 3–4 үлгі көрсетіп, жолақтардың бағытын өзгерту; кейін үлгіні алып тастау.
- Бір түсті солдан оңға жүргізу, келесі түсті аралықты алшақтатпай жалғастыру; қылқаламды жуып отыру.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Алашаның түсі алабажақ болады.
- Түстерді үйлестірсең, әдемі бұйым шығады.
6) Күзгі жапырақтар
Мақсаты
Қылқаламды дұрыс ұстауды үйрету; түстерді ажырату; табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Барысы
Күзде жапырақ сарғайып, желмен ұшып, жерге түсетінін әңгімелеу. Сары түсті таңдап, әртүрлі көлемдегі жапырақтарды бейнелеуді ұсыну. Қылқалам ұстау және бояуды қолдану тәсілін қадағалау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Жапырақтар сары болады, көлемі әртүрлі кездеседі.
7) Иірілген жіптер
Мақсаты
Сызықты үзбей дөңгелете салуға үйрету; есте сақтауды дамыту; үлкендердің еңбегін құрметтеуге тәрбиелеу.
Барысы
- Жіптің ортасынан бастап, шеңберді біртіндеп үлкейту тәсілін көрсету.
- Алдымен ауада салып көруді ұсыну.
- Қарындашты қағаздан алмай салу.
- Түрлі түсті қарындаш қолданған балаларды мадақтау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Бояу мен құралды дұрыс пайдалану әдемі нәтижеге жеткізеді.
8) Әдемі доптар
Мақсаты
Дөңгелек пішінді затты салуға үйрету; қарындашты дұрыс ұстауды дамыту; әдептілікке тәрбиелеу.
Барысы
Допты көрсетіп, пішінін анықтау. Ауада салу қимылын қайталау. Доптардың әртүрлі болатынын айтып, әртүрлі түстер таңдауға ынталандыру. Соңында әр бала өз добының түсін айтып шығады.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Доптар әртүрлі болады; доп дөңгелекке ұқсайды.
9) Қызыл алма
Мақсаты
Жемісті салуға үйрету; пішін мен түс туралы түсінікті дамыту; табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Барысы
Алма туралы өлең немесе жұмбақ айту. Алманың қызыл, сары, жасыл болатынын еске түсіру. Пішінінің дөңгелекке ұқсайтынын айтып, қағаз ортасына орналастырып салу және қызыл түспен бояу.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Алма күзде піседі; әртүрлі болады; пішіні дөңгелекке ұқсайды.
10) «Қандай сурет салғың келеді, балақай?» (еркін тақырып)
Мақсаты
Сурет салуға ынтаны ояту; мазмұн ойлап табу; өздігінен әрекет етуге тәрбиелеу.
Барысы
Балалардың бұрын салған заттарын еске түсіріп, өз бетінше сурет салуды ұсыну. Жұмыс кезінде сұрақ қою арқылы бағыттау, қарындашты дұрыс ұстауды еске салу. Талқылауда тың идея қосқан балаларды ерекше атап өту.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Өз ойыңды суретпен жеткізуге болады; көптеген заттар дөңгелек пішінге ұқсайды.
11) Ағаштар
Мақсаты
Көлденең сызық салуға үйрету; байқағыштықты дамыту; табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Барысы
Ағаштың бітімін еске түсіру. Ауада көлденең сызықтар салып көру. Бұтақтардың көлденең орналасып, сәл төмен қарай иілетінін, ұзын-қысқа болатынын айту. Соңында «Біздің ауладағы ағаштар» көрмесін жасап талқылау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Бұтақтар көлденең сызықтарға ұқсайды.
- Бұтақтар ұзын да, қысқа да болады.
- Ағаш бұтағын сындыруға болмайды.
12) Шырша
Мақсаты
Көлденең, түзу, қисық сызықтарды салу; ұзындықты салыстыру; мейірімділікке тәрбиелеу.
Барысы
Үлгіні қарап, ауада салып көрсету. Шырша мәңгі жасыл екенін айту. Астыңғы бұтақтары ұзын, жоғарылаған сайын қысқаратынын және төмен қарай иілетінін түсіндіру. Соңында шыршалардың әртүрлі шыққанын (биік, аласа) талқылау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Шырша мәңгі жасыл; шыршалар биік те, аласа да болады.
13) Жаңа жылға безендірілген әсем шырша
Мақсаты
Безендірілген шыршаны бейнелеу; әсемдікті сезіну; достарының жетістігіне қуана білу.
Барысы
Шыршаны түрлі түсті моншақ, ирек жіп, дөңгелек шамдармен безендіруді ұсыну. Көгілдір және қызғылтым түстермен таныстыру. Бояу тәсілдерін көрсетіп, қорытындыда қандай ойыншық қай түске боялғанын анықтату.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Жаңа жыл шыршасын безендіру қызықты; қызғылтым және көгілдір ойыншықтар үйлесімді көрінеді.
14) Аққала
Мақсаты
Дөңгелекке ұқсас пішіндерді салу; көлемдерді салыстыру; әдептілікке тәрбиелеу.
Барысы
Серуенде аққаланы қалай жасағандарын еске түсіру. Аққаланың ақ түсті екенін, үш бөліктен тұратынын (үлкен, орташа, кіші) айту. Ауада салып көрсету. Қылқаламды дұрыс ұстауын қадағалау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Аққала ақ түсті; пішіні дөңгелекке ұқсайды; таза ауада ойнау пайдалы.
15) Қарға көмілген ағаштар
Мақсаты
Қыстың бейнесін суретпен жеткізу; эстетикалық сезімді дамыту; табиғат сұлулығын сезінуге тәрбиелеу.
Барысы
Қыстың белгілерін айту: суық, айнала ақ мамық қар. Қар басқан бұтақтардың майысып тұратынын түсіндіру. Ауада дің мен жан-жаққа таралған бұтақтарды салып көрсету. Үлкен етіп салған балаларды мадақтау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Қыста жер ақ мамыққа оранады.
- Ағаш бұтақтары қардан майысып тұрады.
16) Көктегі ұшақтар
Мақсаты
Бірнеше бөліктен тұратын затты салу; түзу сызықты әр бағытта жүргізу; эстетикалық тәрбие беру.
Барысы
Ойыншық ұшақты қарап, оның бөліктерін анықтау. Ұшақтың құсқа қарап жасалғанын айтып, дене мен қанат бағытын байқау. Ауада салып көрсету, бірнеше ұшақ салуға болатынын айту. Соңында жұмыстарды бағалау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Ұшақ әртүрлі бағытта ұша алады.
- Ұшақ бірнеше бөліктен тұрады.
- Ұшақ ұшқан құсқа ұқсайды.
17) Жалауша
Мақсаты
Тіктөртбұрышты сызықтармен құрастыру; түстерді таңдау; достарын сыйлауға тәрбиелеу.
Барысы
Жалаушаның пішінін түсіндіріп, салу жолын көрсету: екі тік сызық, кейін оларды көлденең сызықтармен қосу. Әуелі ауада, кейін қағазда салдыру. Әртүрлі түспен бояуды ұсыну, ұқыпты боялған жұмыстарды мадақтау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Жалауша тіктөртбұрышқа ұқсайды; оны мерекелерде іледі.
18) Күрек
Мақсаты
Тіктөртбұрыш пен таяқшадан құралған затты салу; бөліктердің сәйкестігін сақтау.
Барысы
Күректің не үшін қажет екенін сұрау. Оның саптан және басынан тұратынын анықтау. Басы тіктөртбұрышқа, сабы ұзын таяқшаға ұқсайтынын айту. Ерте аяқтағандарға екінші күрек салуды ұсыну. Соңында жұмыстарға талдау жасау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Күрек — жұмыс құралы; ол екі бөліктен тұрады.
19) Қараторғайға арналған үйшік
Мақсаты
Тіктөртбұрыш пен шеңберді қолдану; бояу дағдыларын дамыту; құстарға қамқорлыққа тәрбиелеу.
Барысы
Үйшік бөліктерін анықтау: ең үлкені — тіктөртбұрыш, төбесі түзу, тесігі — шеңбер. Көлем үйлесімін сақтау. Жұмыс барысында бағыттау, бояуды ұқыпты қолдануды қадағалау.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Құстарға қамқор болу керек; үйшік тіктөртбұрыш пен шеңберден құралады.
20) Сүйкімді қол арба
Мақсаты
Көп бөлікті затты салу; есте сақтауды дамыту; өз шешімін қабылдауға тәрбиелеу.
Барысы
Қоларбаның құрылысын қарау: негізгі бөлігі — төртбұрыш, дөңгелектері — шеңбер. Салу бірізділігін көрсету: алдымен арба, кейін дөңгелек. Қағаз бетін толық қамтып салуға ынталандыру. Қосымша ретінде «арбаның ішінде не бар?» тақырыбында тағы бір зат салуға ұсыну.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Арба бірнеше бөліктен тұрады; арбамен жүк тасуға болады.
21) Өз ойымен сурет салу
Мақсаты
Өз ойын бейнелеуге үйрету; түстерді түсіндіру; эстетикалық талғамды дамыту.
Барысы
Балаларды жігерлендіріп, әрқайсысына өз ойындағы суретті салуды ұсыну. 2–3 баладан қандай тақырып таңдайтынын сұрап, жұмысқа бағыт беру.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Суретте өз ойыңды бейнелеуге болады.
22) Гүлденген алқап (бақ-бақ)
Мақсаты
Гүл салуға үйрету; әдіс-тәсілді дамыту; табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Барысы
Серуенде көрген гүлдерді еске түсіру. Бақ-бақ гүлін салуды ұсыну. Бірізділік: алдымен сабақ пен жапырақ, кейін гүл. Қағаз бетін тұтастай қамтып салуға бағыттау. Соңында ең әдемі гүлді таңдаңыз.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Гүлдер әртүрлі болады; гүл сабақтан, жапырақтан және гүлшоғынан тұрады.
23) Түрлі түсті шарлар (сопақша)
Мақсаты
Сопақша пішінді салуға үйрету; бояу тәсілін дамыту; нәтижеге ұмтылуға тәрбиелеу.
Барысы
Сопақ пен дөңгелектің айырмасын нақтылау: сопақ — ұзынша. Ауада сопақша сызып көрсету. Балаларға ұнаған шарын салып, түрлі түспен бояуды ұсыну. Дидактикалық ойын: «Дәл осындай затты тап» (сопақ — қияр, жұмыртқа; домалақ — доп, күн).
Қорытынды: «Біз не білдік?»
- Көп заттар сопаққа ұқсайды.
- Сопақ дөңгелекке қарағанда ұзынша болады.
- Оны әртүрлі түспен бояуға болады.
24) Тауықтың жұмыртқасы және «алтын жұмыртқа»
Мақсаты
Сопақша пішін туралы түсінікті бекіту; әдемі бояу дағдысын қалыптастыру; қиялды дамыту.
Барысы
Жұмыртқаны қарап, саусақпен айналдыра жүргізу. Дөңгелектен ұзындау екенін айту. «Үшкір» және «доғал» ұғымдарын енгізу: астыңғы жағы доғалдау, үстіңгі жағы үшкірлеу. Соңында суретті сары түспен бояп, «алтын жұмыртқаға» айналдыру.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Жұмыртқаның астыңғы жағы доғал, үстіңгі жағы үшкірлеу; ол сопақшаға ұқсайды; негізгі түсі — ақ.
25) Алтын күн
Мақсаты
Шеңберді түзу сызықтармен үйлестіру; сызық түрлерін бекіту; шығармашылыққа тәрбиелеу.
Барысы
Күннің жарық пен жылу сыйлайтынын әңгімелеу. Күннің шеңберге ұқсайтынын айтып, қағазды тігінен қойып шеңбер салдыру, жан-жағына сәулесін түзу сызықтармен толықтыру. «Күн шуағын кімге шашыратып тұр?» деген сұрақ арқылы сюжетті кеңейту.
Қорытынды: «Біз не білдік?»
Күн — шеңбер; сәулелер — түзу сызықтар; суретке ой қосуға болады.