Ауа райының көпжылдық қайталануы
Сабақ желісі
Құпиялы саяхат: климат тақырыбы арқылы тарихқа шолу
Арқау
Тәуелсіздік күніне арналған мазмұндық байланыс
Бүгінгі сабақ алдағы Тәуелсіздік күніне арналады. Сабақ «құпиялы саяхат» форматында өтеді: әр тапсырманы орындаған сайын тарихтың «жасырын парақтары» біртіндеп ашылады. Әр бөлім — білімді тексеру ғана емес, өткеннің сабақтарын еске түсіретін шағын аялдама.
Негізгі ұғымдар
- Ауа қысымы және оның таралуы
- Жел және жел түрлері
- Климат қалыптастырушы факторлар
Жұмыс түрлері
- Тест, «Кім тапқыр?» сипаттамалық тапсырмасы
- Кестелерді толтыру, атласпен және кескін картамен жұмыс
- ҰБТ форматындағы сұрақтар, қорытындылау
1) Ұйымдастыру кезеңі: саяхат ережесі
Оқушылармен амандасу, түгендеу, сабаққа дайындықты тексеру. Содан кейін сабақтың шартын бекіту:
Әр тапсырма орындалған сайын тарихты «жасырып тұрған» парақтардың сыры ашылады. Сондықтан бүгін бір де бір сыр ашылмай қалмасын — іске сәт!
2) Анаграмма: ауа райын анықтайтын құралдар
Анаграмманы шешу арқылы ауа райын бақылауға арналған негізгі құралдардың атауы шығады:
1) Температура
Термометр
Ауаның температурасын өлшейді.
2) Ылғалдылық
Гигрометр
Ауаның ылғалдылығын өлшейді.
3) Қысым
Барометр
Ауа қысымын өлшейді.
Тарих парағы ашылады
Мыңдаған жылдар бұрын қазіргі қазақ жерінде өмір сүрген адамдар біртіндеп руларға бірігіп, кәсібі ұқсас әрі тілі жақын қауымдар тайпаға ұласты. Қазақ халқының қалыптасуы ежелгі дәуірден басталып, XV ғасырда аяқталды. Қазақ хандығының негізін қалаушылар — Жәнібек пен Керей.
Кейін Жәңгір ханның ұрпақтары елді басқаруды жүйелеу және бірлікті сақтау мақсатында үш жүзге билерді бекітті: Ұлы жүзге — Әлімбекұлы Төле би, Орта жүзге — Келдібекұлы Қазыбек би, Кіші жүзге — Байбекұлы Әйтеке би.
3) Үй тапсырмасын тексеру
3.1 Тест сұрақтары
-
1. Қазақстан климатына әсер етпейтін ауа массасы:
Арктикалық, тропиктік, қоңыржай, экваторлық
-
2. Ауа райының көпжылдық қайталануы:
Циклон, климат, фронт, радиация
-
3. Қазақстан қай климаттық белдеуде орналасқан:
Тропиктік, қоңыржай, субтропиктік, теңіздік қоңыржай
-
4. Қазақстан аумағына теңіздік ауа массасы қайдан келеді?
Солтүстік Мұзды мұхит, Каспий, Атлант, Тынық мұхит
-
5. Кейде «иран ауасы» деп аталатын ауа массасы:
Континенттік тропиктік, арктикалық, теңіздік қоңыржай, экваторлық
3.2 «Кім тапқыр?» — ауа массаларын сипаттама бойынша анықтау
- Ауа өте мөлдір әрі құрғақ. Солтүстіктен, көбінесе қыста енгенде Қазақстанда антициклонды ауа райын қалыптастырады.
- Материктің орта ендіктерінде қалыптасады. Қазақстанда екі типі байқалады: теңіздік және континенттік.
- Көбіне жазда келеді. Қазақстанның қиыр оңтүстік аудандарын қамтиды.
3.3 Кестелермен жұмыс
Күн радиациясының түрлері
Оқулықтағы жоспар бойынша кестені толтыру: тікелей, шашыранды және жиынтық радиация.
Ауа массалары туралы кесте
«Қайда қалыптасады?» және «Ауа райына әсері» бағандарын аяқтау.
| Ауа массаларының типтері | Қайда қалыптасады? | Ауа райына әсері |
|---|---|---|
| Арктикалық | Солтүстік Мұзды мұхит үстінде және жағалық құрлықтар мен аралдарда | Суық, құрғақ ауа; қыста антициклондық жағдайды күшейтеді |
| Қоңыржай теңіздік | Батыстан, мұхит үстінде қалыптасқан ауа ағындары | Жауын-шашынның негізгі бөлігін алып келеді; қоңыр салқын, ылғалды ауа |
| Тропиктік континенттік | Оңтүстік құрлықтық аудандарда | Ыстық, құрғақ, қапырық; шаңды дауылдардың қайталануы мүмкін |
Келесі сандық сыры
Қазақ жерінің кеңдігі мен байлығы көршілердің назарын аударды. Халық басынан өткен ең ауыр кезеңдердің бірі — 1723 жылғы жоңғар шапқыншылығы, тарихқа «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен енді. Қалың ел оңтүстікке қарай босып, Қазақ хандығына сыртқы тірек қажет болды. Осы жағдайда Кіші жүз ханы Әбілхайыр 1730 жылы Ресей империясының ұсынысын қабылдап, бодандыққа өтті.
4) Қорытындылау: «Иә / Жоқ» тапсырмасы
| № | Тапсырма | Жауап |
|---|---|---|
| 1 | Қазақстан қоңыржай климаттық белдеудің солтүстігінде орналасқан. | Жоқ |
| 2 | Тынық мұхит Қазақстан климатына әсер етпейді. | Иә |
| 3 | Қазақстан климаты шұғыл континенттік. | Иә |
| 4 | Атланттан келетін ауа «континенттік» деп аталады. | Жоқ |
| 5 | Тропиктік ауа массасы Жамбыл, Алматы облыстарын қамтиды. | Иә |
| 6 | Қазақстан климатына тек Атлант пен Солтүстік Мұзды мұхиттары ғана әсер етеді. | Жоқ |
Тағы бір тарих беті
Қазақстан Ресей құрамына кіргеннен кейін де жағдай бірден жақсара қойған жоқ. Патшалық Ресейдің қыспағына қарсы бұқара халық ұлт-азаттық күреске шықты. Бұл жолда Сырым Датұлы, Кенесары Қасымұлы, Исатай мен Махамбет бастаған қозғалыстар тарихта қалды. XX ғасырдағы ауыр сынақтар — 1931 жылғы ашаршылық және 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін: 103 мың адам қудаланып, 25 мыңы атылды.
5) Жаңа тақырып: климат қалыптастырушы факторлар
Тақырып (ТСН-1): «Климат қалыптастырушы факторлар». Негізгі идея — климатты бір ғана құбылыс емес, бірнеше фактордың өзара әсері қалыптастыратынын дәлелдеу: географиялық ендік, ауа массаларының алмасуы, жер бедері, күн радиациясы, атмосфера циркуляциясы және қысым өрістері.
Сандық сыры: XX ғасырдың сындары
1941–1945 жылдары Отан соғысы талай жас өмірді жалмады. Ерлік пен елдік сыналған шақта Әлия мен Мәншүк сынды батыр қыздарымыздың есімі тарихта мәңгі қалды. Ал 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы тәуелсіздікке ұмтылған жастардың намысы мен ар-ожданын танытты: ұлттық рухты «тәртіпсіздік» деп бағалап, қантөгіске ұласқан бұл оқиға ел жадында сақталды.
6) Жаңа сабақты бекіту
6.1 ҰБТ форматындағы сұрақтар
- 1) Воейков белдеуі қай ендік бойымен өтеді? (50° с.е.)
- 2) Ебі желінің жылдамдығы қанша? (60–80 м/с)
- 3) Қазақстанға антициклондық ауа райын әкелетін ауа массасы: (арктикалық)
- 4) Ебі желін алғаш сипаттаған ғалым: (Ш. Уәлиханов)
- 5) Қыста Сібір антициклоны орнағанда соғатын жел: (Қордай)
- 6) Жоңғар қақпасы арқылы соғатын желдер: (Ебі, Сайқан)
- 7) Сайқан желі қай айларда соғады? (қыркүйек, сәуір)
6.2 Желдер кестесі
Оқушылар жел атаулары бойынша «пайда болатын орны» және «сипаттамасы» бағандарын толтырады.
| Жел атауы | Пайда болатын орны | Сипаттамасы |
|---|---|---|
| Тауаралық | ||
| Ебі | ||
| Сайқан | ||
| Шілік | ||
| Арыстанды–Қарабас | ||
| Қордай | ||
| Мұғалжар |
Сыр сандықтың соңғы құпиясы
Қазақ халқының ғасырлар бойы аңсаған арманы 1991 жылдың 16 желтоқсанында жүзеге асты: дүниеге жаңа мемлекет — тәуелсіз Қазақстан Республикасы келді. Көппартиялық жүйе қалыптасты, Қазақстан тұңғыш Конституциясын қабылдады.
Қандай бақыт, қуанышты күн бүгін,
Дәлелдеді Қазақстан елдігін.
Арман еткен, қыршын кеткен ағалар —
Елің алды егеменді теңдігін.
7) Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың жұмысы тапсырмалар бойынша бағаланады (тест, кесте, жауап сапасы, топтық жұмыс үлесі).
Үй тапсырмасы
- § 22 оқып келу.
- Тақырып соңындағы сұрақтар мен тапсырмаларға назар аудару.
- Берілген сөздерді пайдаланып қысқаша әңгіме құрастыру: жер бедерінің әр түрлілігі, жоғары қысым, төмен қысым, аймақтар, жел, ауа массаларының алмасуы.
Қорытынды
Бүгін сендер ауа қысымы мен желдер туралы білім алып қана қоймай, тарих беттеріне де саяхат жасадыңдар. Алдағы Тәуелсіздік күні құтты болсын!
Жаса, жайна, өрле менің кең далам,
Жайлауыңды қорғап жүрер әр балаң.
Бүгін әлсіз, ал күштісің сен ертең,
Сол үшін де жүре берме арқалан.
Сабақты «Атамекен» әнімен аяқтауға болады.