Тері шалбар - қыста жүнін ішіне қаратып тігілген шалбар
Рухани жаңғыру: ұлттық киім-кешектер
Киім — адамның денесін ыстық пен суықтан қорғайтын, тұрмыс-тіршілікте де, салт-дәстүрде де мәні терең бұйым. Төменде қазақтың ұлттық киім-кешегіне қатысты атаулар жүйеленіп, қысқаша түсіндірмелері берілді.
Бас киімдер
Тымақ
Аң, мал терісінен жасалатын қыстық бас киім.
Бөрік
Жиегіне аң терісі ұсталған бас киім. Ерлер де, қыздар да, жас келіншектер де киген. Төбесіне үкі тағып, сәндеп әшекейлейді.
Бөкебай
Түбіттен тоқылатын әйелдердің бас киімі.
Тақия
Қыздардың үкілі, әшекей-тағылымы бар жеңіл бас киімі.
Қасаба
Қымбат матадан тігілетін қыздардың бас киімі.
Қалпақ
Ер адамдар киетін бас киім.
Төбетей
Жазда киілетін шағын бас киім.
Құлақшын (малақай)
Қыстық бас киім.
Жалбағай
Малшылардың жаздық бас киімі.
Сәукеле
Ұзатылатын қыздардың қымбат, салтанатты бас киімі.
Сәлде
Молданың басына орай салатын орам түріндегі киім.
Бас киімге қатысты бөлшектер
- Желек
- Сәукеленің немесе қыздардың бас киімінің желке тұсынан төгіліп тұратын жібек мата.
- Жыға
- Дулығаның не бас киімнің желке тұсына мойынға су өтпес үшін тағылатын қалың мата.
- Күлапара
- Су мен қардан қорғау үшін бас киімнің сыртынан қаптай киілетін жамылғы.
Әйелдердің бас орамдары
- Күндік
- Жаулықтың бір түрі; егде әйелдер басына орай тартады.
- Жаулық
- Тұрмыстағы әйелдердің басқа тартатын киімі.
- Кимешек
- Әйелдердің басы мен иығын жауып тұратын киім.
- Біртартар
- Әйелдердің басқа тартатын орамалы.
- Шәлі (салы)
- Шашақты, сәндік орамал. Тоқу үлгісіне қарай «бөртпе шәлі» деп те аталады.
- Шалма
- Түбіттен тоқылған ерлердің мойынсалғышы.
Ішкі және сыртқы киімдер
Жейде
Ерлердің іштен киетін киімі.
Көйлек
Әйелдердің киімі.
Киіт
Құдалықта ұсынылатын киім немесе бұйым (кәде).
Күрте
Ерлердің жейденің сыртынан киетін жұқа киімі.
Кеудеше
Жылылық үшін кеудеге киілетін жеңсіз киім.
Бешпет
Ерлердің жазда киетін сырт киімі.
Шапан
Тізеден төмен түсетін қалың сырт киім. Түрлері: қаптал шапан, қималы шапан, сырмалы шапан.
Қамзол
Әйелдердің көйлектің сыртынан киетін киімі.
Шекпен
Су өтпес үшін киілетін сырт киім. Ең бағалысы түйе жүнінен тігіледі.
Жақы (құлын жақы, тай жақы)
Жылқы терісін жүнін сыртына қаратып тігетін кәделі киім.
Жадағай
Түйе жүнінен тоқылатын, астарсыз шапан.
Тон
Аң, мал, қой терілерінен тігілетін жылы киім. Түрлері: қырмызы тон, қамқа тон және т.б.
Тұлып
Қыста тоңбас үшін киімнің сыртынан киілетін кең киім. Қасқыр, қой терісінен тігіледі.
Ішік
Қыста киілетін сәнді киім. Аң терілерінен тігіледі. Түрлері: қасқыр ішік, бота ішік, түлкі ішік, жанат ішік, күзен ішік, құндыз ішік, қоян ішік, қарсақ ішік, бұлғын ішік және т.б.
Күпі
Ішіне жабағы жүн салып сырып тігілген шапан түрі.
Кебенек
Жауынды, боранды күні киім сыртынан киілетін су өткізбейтін киім.
Бел, іш киім және тұрмыстық бұйымдар
Белдемше
Үй шаруасына белден байланатын алжапқыш. Ертеде осы атаумен әйелдердің сәндік көйлектері де аталған.
Белбеу
Киім сыртынан буынатын, көбіне былғарыдан жасалатын бұйым. Мата белбеу түрі де болады.
Шалбар
Ерлердің балақты іш киімі.
Дамбал
Ұзын балақты іш киім.
Лыпа
Балақсыз іш киім.
Жарғақ шалбар
Тықыр теріден тігілген шалбар.
Тері шалбар
Қыста жүнін ішіне қаратып тігілетін шалбар.
Иткөйлек
Жаңа туған нәрестеге кигізілетін, жөрмеп тігілген көйлекше.
Аяқ киімдер мен керек-жарақ
Етік
Былғарыдан тігілетін, қонышы ұзын аяқ киім.
Саптама етік
Байпақ салып киетін қысқы етік.
Байпақ
Етіктің ішінен киілетін киіз аяқ киім.
Жым етік
Өкшесі аласа, қисық табанды етік.
Шоңқайма етік
Еркекке де, әйелге де арналған биік өкшелі, түрлі-түсті жіппен әдіптелген сәнді етік.
Ұлтарма
Жұмысқа киілетін, тігуі жеңіл етік түрі.
Кебіс
Былғарыдан қонышсыз тігілетін аяқ киім.
Мәш (мәсі)
Кебіспен бірге киілетін қонышты, өкшесіз аяқ киім.
Шоқай етік
Жұмысқа киілетін аяқ киім.
Ұлтарақ
Аяқ киімнің ішіне жылылық үшін салынатын киіз.
Шұлық
Жалаң аяққа киілетін, жүннен тоқылатын бұйым.
Шәрке
Жазда киілетін жұқа аяқ киім.
Сандал
Үсті ашық жаздық аяқ киім.
Шұлғау
Етік не мәсінің ішінен аяққа орайтын жұмсақ мата.
Пима
Жүннен басылған жылы, қыстық аяқ киім.
Киімнің ұсақ бөлшектері
- Қолғап
- Қолға киілетін бұйым (қыста немесе жұмыста).
- Түйме
- Киім өңірін қаусырғанда бекітетін бұйым.
- Құрысқақ
- Тымақтың желкесін төбесіне іліп бекітетін ағаш тиек.
Дереккөз
Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.