Қазақша рефераттар

Қожа Ахмет Яссауидің өзіне ұстаз тұтқан адамдары

Ұйымдастырушы мекеме және автор

Мекеме

Қармақшы аудандық білім бөлімінің №80 мектеп-гимназиясы (коммуналдық мемлекеттік мекеме).

Пән мұғалімі

Тарих пәнінің мұғалімі — Сермағамбетова Айгүл Ерғазықызы.

Сайыс тақырыбы және мақсаты

Тақырыбы

«Тапқыр Яссауитанушылар»

Мақсаты

  • Ахмет Яссауиді тарихи тұлға ретінде таныта отырып, оқушылардың ізденімпаздық қабілетін дамыту.
  • «Диуани хикметтегі» поэтикалық тіл мен ақыл-нақылдарды қазақ ғұламаларының шығармаларымен салыстыра талдау жасау.
  • Оқушыларды имандылыққа, мейірімділікке және ар-ождан тазалығына баулу.

Көрнекіліктер

Оқулық Хикметтер Интерактивті тақта

Кіріспе сөз: мәні мен тарихи контекст

Айгүлдің құттықтауы

Құрметті оқушылар мен ұстаздар! 5–7-сынып оқушылары арасында өтетін «Тапқыр Яссауитанушылар» сайысына қош келдіңіздер!

Фаризаттың таныстыруы

Қазақстан аумағында сопылық дәстүрдің негізін қалап, оны түркілік дүниетаныммен үндестірген әйгілі тұлға — Қожа Ахмет Яссауи. Оның кесенесі байырғы Түркістанда орналасқан. Яссауидің жанқиярлық еңбегінің арқасында ислам құндылықтары мен даналық дәстүрі қазақтың рухани кеңістігінде үйлесім тапты.

Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың сөзінде Яссауи кесенесін көптеген түркітілдес мұсылмандар «Екінші Мекке» деп танып, тәуап ететін қасиетті орын ретінде атап өткен.

Сайыстың идеясы

Бұл сайыста ақын, ойшыл, дін қайраткері және ғұлама ғалым Қожа Ахмет Яссауидің «Диуани хикмет» еңбегінің тәрбиелік мәнін ашуға басымдық беріледі.

Қатысушылар мен әділқазылар

Топтар

  • I топ — «Тарихшылар» (5 оқушы)
  • II топ — «Археологтар» (5 оқушы)

Әділқазылар алқасы

Әділқазылар алқасы сайыс кезеңдері бойынша ұпайларды есептеп, нәтижені жариялайды.

Сайыс құрылымы: кезеңдер және ұпайлау

Кезеңдер

  1. 1 «Бәйге» — ұяшық таңдау арқылы сұрақтарға жауап беру.
  2. 2 «Жасырын сурет» — жасырылған суретті тауып, қысқаша әрі нақты мәлімет айту.
  3. 3 «Кім жылдам?» — хикметті табу.
  4. 4 «Аламан» — берілген хикметті құрастыру.

Ұпайлау

  • II кезеңде бірінші болып жауап берген топқа 3 балл беріледі.
  • III кезеңдегі дұрыс жауап үшін 5 балл беріледі.
  • IV кезеңде бірінші болған топқа 10 балл беріледі.

«Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар қалан.»

— ұран ретінде келтірілген өлең жолдары

I кезең: «Бәйге» сұрақтары

  1. 1) Қожа Ахмет Яссауидің ескі мазарының орнына жаңа, зәулім кесене орнатуды кім ұйғарып, қай жылдары салдырған?

    Жауап: Әмір Темір, 1396–1399 жж.

  2. 2) Бұл ғимарат неше бөлме тобынан тұрады?

    Жауап: 8 бөлме тобынан.

  3. 3) Кіреберіс есіктің ішкі маңдайшасында бүгінге дейін жақсы сақталған жазудан қандай сөздер оқылады?

    Жауап: «Бұл әулие мекен Алла тағаланың рахымы жауған падиша Әмір-Темір Көрегеннің жарлығы бойынша орнатылды... Алла тағала оның әмірінің игі істер жасауына нәсіп етсін!»

  4. 4) Солтүстік беттегі цилиндр пішінді діңгектерде куфа қарпімен қандай сөздер оқылады?

    Жауап: «Алла», «Мұхаммед», «О, жарылқаушы», «Билік Аллада», «Алла — менің әміршім» және т.б.

  5. 5) Арыстанбабпен кездесуіне қатысты қандай аңыз айтылады?

    Талқылау: оқушылар аңыз желісін баяндап, негізгі ойды қорытындылайды.

  6. 6) «Диуан» және «хикмет» сөздері қандай мағына береді?

    Жауап: «Диуан» — жинақ; «хикмет» — Алланың ақ жолын баяндайтын даналық.

  7. 7) «Диуани хикмет» кітабы туралы өз көзқарастарыңыз қандай?

    Талқылау: тәрбиелік мәні, тіл ерекшелігі, қазіргі қоғамға ықпалы.

  8. 8) Қожа Ахмет Яссауи қылуетке неше жасында түседі және не себептен?

    Талқылау: дерек пен түсіндіруді салыстырып жауап беру.

  9. 9) Қожа Ахмет Яссауи өзіне ұстаз тұтқан адамдар кімдер?

    Жауап: Арыстанбаб және Хәмадани.

  10. 10) Тайқазан кесененің қай жерінде орналасқан?

    Жауап: Орталық залда.

II кезең: «Жасырын сурет» (нысан туралы қысқаша мәлімет)

Тапсырма

Әр топ жасырылған суретті тауып, нысан туралы қысқа әрі нақты ақпарат береді.

Бағалау өлшемі: нақтылық, негізгі деректі таңдай білу, сөйлеу мәдениеті.

Мәлімет: Құдықхана және кесене кешені

Құдықхана — мойындығында 16 терезесі бар, шағындау, қос қабатты күмбезді, сопақша келген зал. Оған қазандық бөлмесінен Жолбарыс хан дәлізі арқылы өтуге болады.

Мешіт және михраб

Мешіттің батыс қабырғасына Меккедегі Қағбаға ұқсастырып, көлемі 3,5 × 2,5 метр болатын мозаикалық михраб орнатылған. Михраб мешітке ерекше көрік береді: беті мозаикамен, өсімдік өрнектерімен әшекейленген.

Михраб — жебе ұшты арқасы бар ойық. Ол көгілдір түсті мозаикамен көркемделіп, тікбұрышты сәндік белдеумен қоршалған. Белдеуде ақ әріптермен Құран аяттары жазылған, кей тұстарында алтын жалатудың жұқа сілемі байқалады.

Жерасты мінажатханалары және қосалқы бөлмелер

Кесененің оңтүстік-батыс бөлігінде діндарлардың ораза ұстап, құлшылық етуіне арналған жерасты мінажатханалары Қожа Ахмет Яссауи көзі тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған.

XVI ғасырда мешітке іргелес қосалқы бөлмелер салынған. Олардың қатарында батыс беткейдегі дәрет алатын тахаратхана және Үлкен Ақсарайдың солтүстік-шығысындағы «балхи» тәсілімен иықтап көмкерілген жерасты зираты аталады.

Тарихи жерлеулер

XVI ғасырдан бастап кесененің жекелеген бөлмелеріне әйгілі адамдардың сүйектері қойыла бастаған. Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде және оның төңірегінде Жолбарыс хан, Есім хан, Абылай хан, Әмір Темірдің шөбересі Бабыр хан, Қаз дауысты Қазыбек би, Жәнібек батыр және басқа да тарихи тұлғалар жерленген.