Қазақша рефераттар

Қанның құрамындағы үшінші пішінді элементтер - тромбоциттер немесе қан пластинкалары

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Тромбоциттердің құрылысы мен қызметін түсіндіру, қанның ұюындағы негізгі рөлін ашу.

Дамытушылық

Есте сақтау, салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды талдау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік

Ұқыптылыққа, тазалыққа тәрбиелеу және денсаулыққа жауапкершілікпен қарауға бағыттау.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгелдеу.
  • Сыныптың тазалығына және қауіпсіздік ережелеріне назар аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Қанның пішінді элементтері бойынша қысқаша қайталау: эритроциттер және лейкоциттер (құрылысы, негізгі қызметтері, айырмашылықтары).

III. Жаңа тақырып: Тромбоциттер

Анықтамасы және пішіні

Тромбоциттер (қан пластинкалары) — қан құрамындағы үшінші пішінді элементтер. Олар сопақша немесе диаметрі 2–5 мкм болатын дөңгелектеу пішінді келеді.

Түзілуі және өмір сүру ұзақтығы

Тромбоциттер сүйек кемігінде түзіледі. Жетілуі шамамен 7–8 күн, ал қан айналымында орта есеппен 5–11 күн сақталады.

Саны және тәуліктік өзгерісі

Ересек адамда 1 мкл қанда тромбоциттер саны әдетте 100 000–300 000 аралығында болады. Тәуліктік ауытқу байқалады: күндіз көбірек, түнде азырақ.

Тамақтанғаннан кейін, ауыр дене еңбегінде және жүктілік кезінде тромбоциттер саны көбеюі мүмкін.

Қызметтері

  • Қанның ұю үдерісіне қатысады.
  • Бірқатар ферменттерді өндіруге қатысады.
  • Фагоцитозға қабілетті элементтер ретінде қорғанышқа үлес қосады.
  • Ұсақ қан тамырларының өткізгіштігіне ықпал етеді.

Балалар мен қартайған шақтағы ерекшеліктер

Балаларда тромбоциттер саны жасқа байланысты айқын өзгеруі мүмкін: 1 мкл қанда 150 000–600 000 аралығы кездеседі.

Жаңа туған нәрестеде орта есеппен 150 000–350 000 болады. 1 жасқа дейінгі кезеңде көрсеткіш айқын құбылады; бұл кезде жетілмеген жас түрлері қанда көбірек ұшырасады.

Жас ұлғайған сайын тромбоциттердің түзілуі біртіндеп төмендеп, егде жаста олардың саны азаюы мүмкін.

Қанның ұюы: тромбоциттердің негізгі рөлі

Қан тамыры жарақаттанғанда жара беті тез арада ұйыған қан ұйындысымен (тромбпен) жабылады. Бұл ұйынды уақыт өте келе тығыздалып, жараны бекітеді. Егер қан ұю қасиеті болмаса, тіпті кішкентай жарақаттың өзі қанның тоқтаусыз ағуына әкеліп, адам ағзасы әлсіреп, ауыр асқынулар туындауы мүмкін.

1-кезең

Қанда және ұлпада тромбопластиннің түзілуі.

2-кезең

Тромбопластиннің әсерінен ұюға қатысатын заттар белсеніп, тромбин түзілуі.

3-кезең

Тромбин әсерінен плазмадағы фибриноген ерімейтін фибрин жіпшелеріне айналып, жара бетінде тор түзеді.

Тромб қалай түзіледі?

Фибрин торына эритроциттер мен лейкоциттер ілігіп, тромб пайда болады. Кейін тромб сығылып, сарысудан ажырайды. Жара беті қабыршақтанып қатаяды, жараланған тамыр бүтінделеді. Уақыт өте келе қатқан қабыршақ түсіп қалады.

Ұюға қатысатын маңызды факторлар

  • Қан плазмасындағы және жасушалардағы ферменттер.
  • Кальций иондары.
  • Бауырда түзілетін K дәрумені.

Балалардағы қан ұюының жас ерекшелігі

Жаңа туған сәбиде қанның ұюы өмірінің алғашқы күндері, әсіресе 2-күні, баяу болады. 3–7 күн аралығында ұю жылдамдап, ересектердің көрсеткішіне жақындайды.

5,5–6 жаста қанның ұюы шамамен 1–2 минуттан кейін басталып, 3–4 минутта аяқталуы мүмкін (жеке ерекшелікке байланысты өзгеруі ықтимал).

Бір жасқа дейін ұюға қатысты кейбір факторлар толық қалыптаспауы мүмкін; уақыт өте келе олар тұрақталып, жасөспірім шақтағы гормондық және функционалдық өзгерістер аяқталғаннан кейін ұю көрсеткіштері ұзақ мерзімге тұрақтанады.

Организмдегі қан қоры

Көкбауыр — денедегі қан қоры жиналатын мүшелердің бірі. Тыныштық кезінде көкбауыр қанға толып, көлемі ұлғаюы мүмкін. Бұлшықеттер жұмыс істей бастағанда, қан көкбауырдан жұмыс істеп жатқан бұлшықеттерге тасымалданады.

IV. Қорытынды

Тромбоциттер — қанның үшінші пішінді элементтері. Олардың ең маңызды қызметі — жарақаттанған тамырда ұйынды түзіп, қан кетуді тоқтатуға қатысу.

V. Бекіту сұрақтары

  1. 1. Тромбоциттердің құрылысы мен негізгі қызметтері қандай?
  2. 2. Қанның ұюының ағза үшін маңызы неде?
  3. 3. Протромбин дегеніміз не және ол ұю үдерісінде қандай рөл атқарады?

VI. Үй тапсырмасы

Тақырыпты оқу және қысқаша конспект жасау: «Тромбоциттер және қанның ұюы».

§29

VII. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі, сұрақтарға жауап беруі және тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағаланады.