Қазақша рефераттар

Қалқанша маңы безі

Сабақ туралы

Тақырып

Қалқанша маңы бездері, тимус және бүйрек үсті бездері.

Пәнаралық байланыс

Химия, география.

Әдіс-тәсіл

Әңгімелеу, сұрақ-жауап.

Көрнекілік

Жануар және өсімдік жасушасының құрылысы (үлгі, сызба, сурет).

Сабақтың мақсаты

  • Қалқанша маңы бездері, тимус және бүйрек үсті бездері туралы негізгі мәліметтерді меңгеру.
  • Оқулықпен өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.
  • Салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру бөлімі

Амандасу, түгендеу, үй тапсырмасын тексеру.

II. Жаңа сабақты түсіндіру

Негізгі ұғымдар мен қызметтер.

III. Оқулықпен жұмыс

Мәтінмен және тапсырмалармен жұмыс.

IV. Тірек сөздер

Терминдер қорын бекіту.

V. Қарама-қарсы сұрақтар

Білімді тексеру және талдау.

VI. Сыни сұрақтар

Дұрыс/бұрыс тұжырымдарды ажырату.

VII. Үй тапсырмасы

§ 12.

VIII. Бағалау

Оқушылардың жұмысын бағалау.

Үй тапсырмасын тексеру (қайталау сұрақтары)

  1. Ішкі секреция бездерінің қызметтерін атаңыз.
  2. Акромегалия ауруы қалай пайда болады?
  3. Қалқанша безі қайда орналасқан?
  4. Жүрек-қантамыр жүйесіне әсер ететін қандай бездер мен гормондар бар?

Жаңа тақырып: негізгі бездер және олардың қызметі

Қалқанша без: құрылысы және гормондары

Қалқанша без (glandula thyroidea) — шеткі ішкі секреция безі. Без сыртын дәнекер ұлпалы қапшық қаптайды. Қапшықтан ішке тарайтын перделер без паренхимасын бөлікшелерге бөледі. Әр бөлікше көптеген көпіршіктерден — фолликулдардан тұрады.

Фолликулдың іші

Қуысы құрамында күрделі ақуыз — тироглобулин болатын қоймалжың затпен, яғни коллоидпен толады.

Тироциттер

Құрамында йод болатын тироксин және трийодтиронин гормондарын бөледі. Олар өсу-дамуға және негізгі зат алмасуға әсер етеді.

К-жасушалар

Құрамында йод болмайтын кальцитонин гормонын бөледі. Ол қандағы кальций мөлшерін төмендетуге қатысады.

Қалқанша бездің негізгі қызметтері

  • Тироксин нәруыз және май алмасуын қоса алғанда, зат алмасудың көптеген түріне қатысады.
  • Ағзаның өсуі мен дамуына әсер етеді.
  • Жүйке жүйесі мен жүрек жұмысының қозуын арттыра алады.

Йод тапшылығы

Тағамда йод жеткіліксіз болса, эндемиялық зобтың даму қаупі артады. Тироксиннің синтезі ағзада йодтың болуына тікелей байланысты.

Адам йодты тағам арқылы (йодталған тұз, йодты қосылыстар) қабылдайды. Денедегі йод қорының едәуір бөлігі қалқанша безде шоғырланады.

Гипофункция мысалы: микседема

Қалқанша без гормондары жеткіліксіз бөлінсе, микседема дамуы мүмкін.

  • Зат алмасудың айқын баяулауы.
  • Тері астына сұйықтық жиналып, ісіну; терінің құрғауы.
  • Дене температурасының төмендеуі.
  • Жүрек соғысының баяулауы.
  • Қимыл-қозғалыстың тежелуі, ойлау қабілетінің төмендеуі; шаштың сиреуі.

Емдеуді маман тағайындайды; клиникалық тәжірибеде қалқанша без гормондары қолданылуы мүмкін.

Бүйрек үсті бездері: орналасуы және рөлі

Бүйрек үсті бездері (glandulae suprarenales) — әр бүйректің үстінде орналасатын жұп орган. Олар зат алмасудың бірқатар үдерістерін, соның ішінде минералдық тұздар алмасуын реттеуге қатысады.

Құрылысы

Без сыртқы (қыртысты) және ішкі (милы) қабаттан тұрады.

Гормондары

Әртүрлі гормондар бөледі (мысалы, адреналин, альдостерон, кортикостероидтар). Қызметі жүйке жүйесімен тығыз үйлеседі.

Клиникалық маңыз

Бүйрек үсті безінің қыртысты қабаты зақымданса, Аддисон ауруы дамуы мүмкін.

Ұйқы безі: аралас секреция мысалы

Адам мен жануарларда ішкі және сыртқы секреция қызметін қатар атқаратын ұйқы безі болады. Ұйқы безі (pancreas) көмірсу, май, нәруыз алмасуына және ас қорытуға қатысады.

Орналасуы

Қарынның артқы жағында, бел омыртқалары деңгейінде орналасады.

Өлшемі

Ұзындығы шамамен 15–25 см; салмағы 70–80 г.

Сөл бөлуі

Тәулігіне орта есеппен 1,5–2 л ұйқыбез сөлін бөле алады.

Оқулықпен жұмыс

Оқулықтағы § 12 материалын оқып, әр бездің құрылысы, гормондары және қызметі бойынша қысқаша конспект жасаңыз.

  • Терминдерді дәптерге жазып, анықтамасын құрастырыңыз.
  • Йод тапшылығы мен гормондардың әсерін мысалмен түсіндіріңіз.

Тірек сөздер (терминдер)

Тироксин Микседема Эндемиялық зоб Кретинизм Тимус Тимозин Бүйрек үсті безі Судорогалар Йод Йодомарин Базедов ауруы Адреналин Қыртысты қабат Ми қабаты Гормон Қалқанша маңы безі Антидене Стимул Гипофиз Ламинария Иммунитет

Қарама-қарсы сұрақтар (талқылау және бекіту)

  1. Қалқанша без қызметі бұзылса, организмде қандай өзгерістер болуы мүмкін?
  2. Микседеманың негізгі белгілері қандай?
  3. Эндемиялық зобтың белгілерін атаңыз.
  4. Кретинизмді емдеуге және алдын алуға бола ма?
  5. Қандай бездердің гормондары жүрек-қантамыр жүйесінің қызметіне стимул болады?
  6. Қалқанша маңы бездерінің гормондары организмге қалай әсер етеді?
  7. Бүйрек үсті бездерінің құрылысы қандай?
  8. Бүйрек үсті бездері гормондарының реттеудегі маңызы қандай?
  9. Адреналин организмге қалай әсер етеді?
  10. Қалқанша без қайда орналасады?
  11. Қалқанша бездің массасы қанша?
  12. Тироксин дегеніміз не?
  13. Тироксин құрамына не кіреді?
  14. Зоб ауруы қай аймақтарда жиірек кездеседі?
  15. Кретинизмнің белгілерін атаңыз.
  1. Қалқанша без қызметі шамадан тыс жоғарыласа, қандай өзгерістер байқалады?
  2. Базедов ауруының белгілері қандай?
  3. Қалқанша маңы безі қайда орналасады?
  4. Олардың жалпы массасы қанша?
  5. Бұл гормондар жетіспесе не болады?
  6. Тимусты қалай атайды?
  7. Тимуста қандай гормон түзіледі?
  8. Бүйрек үсті бездерінің пішіні қандай?
  9. Бүйрек үсті бездерінің құрылысын атаңыз.
  10. Қыртысты қабатта қандай гормондар бөлінеді?
  11. Олар неге әсер етеді?
  12. Милы затта қандай гормон түзіледі?
  13. Адреналин түзілуі қалай бақыланады?
  14. Қай кезде адреналин көп бөлінеді?
  15. А. Невский әскерінде қорқақтықтың алдын алу үшін қандай әдіс қолданған?

Сыни сұрақтар (дұрыс/бұрысын анықтау)

Төмендегі тұжырымдарды талдап, жақшадағы нұсқамен салыстырып, дұрысын белгілеңіз.

  1. Мойында пішіні шар тәрізді, 4 бөліктен тұратын қалқанша без орналасқан (таға тәрізді, 2 бөлік).
  2. Оның массасы 20–40 г (15–30 г).
  3. Тироксин заттарды тасымалдауға қатысады (даму, өсу және зат алмасуды реттеуге қатысады).
  4. Тироксин құрамына йод кіреді (иә).
  5. Қалқанша без гормондары жеткіліксіз бөлінсе, кретинизм пайда болады.
  6. Бұл кезде дене температурасы мен жүрек қызметі жоғарылайды (төмендейді).
  7. Тағамда йод жетіспесе, эндемиялық зоб пайда болады (иә).
  8. Бұл ауру суы мен топырағында йод көп аймақта кездеседі (йод жетіспейтін аймақта).
  9. Адам тәулігіне 0,35–0,40 мг йод алуы керек (0,15–0,20 мг).
  10. Зобтың белгісі — бездің кішіреюі (ұлғаюы).
  11. Оқушылар йодомарин ішуі керек (иә, дәрігер кеңесімен).
  12. Қалқанша бездің қызметі артық болса, жүйке жүйесінің қозуы төмендейді (жоғарылайды).
  13. Базедов ауруын кретинизм деп те атайды (бадырақ көз белгілерімен сипатталуы мүмкін).
  14. Тироксиннің бөлінуі мен синтезін гипофиздің алдыңғы бөлігінің гормондары реттейді (иә).
  15. Егер тироксин жеткілікті болса, гипофиз гормонының мөлшері артады (кемиді).
  1. Қалқанша маңы бездері қалқанша бездің алдыңғы бөлігінде орналасқан (артқы бетінде).
  2. Олардың жалпы массасы 0,5–0,6 г (0,1–0,13 г).
  3. Бұл бездердің құрылысы мен қызметі бірдей (әртүрлі).
  4. Гормондар жетіспесе, сүйек пен тістің өсуі бұзылып, кальций мөлшері кемиді (иә).
  5. Кальций асқазан-ішекте, өкпеде жинақталады (қан, бүйрек, бауыр, ми тіндерінде өзгерістер болуы мүмкін).
  6. Тимусты «үлкендер безі» дейді (жасөспірім/балалық шақ безі).
  7. Тимуста адреналин түзіледі (тимозин).
  8. Бүйрек үстінде жұп қалқанша безі орналасқан (бүйрек үсті бездері).
  9. Бүйрек үсті бездерінің пішіні дөңгелек/шар/таға тәрізді (үшбұрышты, жарты ай тәрізді).
  10. Бүйрек үсті бездерінің 3 қабаты бар (2 негізгі қабат: қыртысты және милы).
  11. Без жалпы зат алмасуды реттейді (су-тұз және минерал алмасуға да әсер етеді).
  12. Милы қабатта адреналин түзіледі (иә).
  13. Адреналин түзілуі бұлшықет арқылы бақыланады (жүйке жүйесі).
  14. Балаларда қалқанша без қызметі жеткіліксіз болса, ойлау үдерісі баяулауы мүмкін.
  15. Гормондар су-тұз алмасуын және натрий, калий, хлор алмасуын реттейді (иә).

Үй тапсырмасы

§ 12 — оқып келу. Қалқанша без, қалқанша маңы бездері, тимус және бүйрек үсті бездерінің гормондары мен қызметін кесте түрінде салыстырып жазыңыз.

Бағалау

Критерий 1

Терминдерді дұрыс қолдануы және анықтамаларды дәл беруі.

Критерий 2

Сұрақтарға жауап беру сапасы және дәлел келтіруі.

Критерий 3

Оқулықпен өз бетінше жұмыс істеуі және қорытынды жасауы.