Қазақша рефераттар

Құрметті ұстаздар және ата - аналар

Құрметті ұстаздар мен ата-аналар!

Бүгін 1 «Г» сыныбында өтетін «Түлік төлден өседі» атты ашық тәрбие сағатына қош келдіңіздер. Тәрбие сағатын жүргізетін екі оқушыны ортаға шақырамыз.

Жанкүміс

Қазақ халқы ежелден мал өсірумен айналысқан. Олар малдың тіршілік табиғатын, өрісін, қадір-қасиетін терең таныған. Төрт түліктің өнімдерін — етін, сүтін, терісін, жүнін, тіпті сүйегіне дейін — тұрмысқа жарата білген.

Нұрсұлтан

Бұл ата кәсіп бүгінге дейін жалғасып келеді. Бүгін біз төрт түлік және олардың адамға берер пайдасы туралы білгенімізді ортаға саламыз.

Төрт түлік және төлдері

Төрт түлікке қой, түйе, жылқы, сиыр (сондай-ақ ешкі) жатады. Әрқайсысының өз төлі бар: қой — қозы, түйе — бота, жылқы — құлын, ешкі — лақ, сиыр — бұзау.

Төрт түліктің пірлері

  • Қой атасы — Шопан ата
  • Сиыр атасы — Зеңгі баба
  • Ешкі атасы — Сексек ата
  • Түйе атасы — Ойсылқара
  • Жылқы атасы — Қамбар ата

Жылқы туралы

Жылқы — ер қанаты. Ол суыққа төзімді, аса сезімтал, талғампаз жануар. Жылқы — тақ тұяқты. Жылқыда өт болмайтындықтан, күйіс қайырмайды. Жылқының жүйрігі, жорғасы, аяңшылы, желігіші, жүк тартқышы болады.

Негізгі ой

Төрт түлік — тұрмыс тірегі, береке-бірліктің нышаны. Әр түлік те, әр төл де өз орнымен қадірлі, адамға пайдалы.

Түйін

«Түлік төлден өседі»

Төрт түлікке арналған өлең шумақтары

Оқушылар төрт түлік туралы көркем шумақтар оқып, әр түліктің мінезі мен қасиетін сипаттайды.

Сиыр

Сәйгел тисе, мөңкіген, Оңыра тисе, жөңкіген. Ала бас жіп естірген, Мұрнын тура тестірген. Саздау жерге тоқтаған, Үй арасын қақтаған — Сиыр деген мал екен.

Қой

Қорасында маңыраған, Қозысымен жамыраған. Қозысынан айырылса, Қоймай ұзақ аңыраған. Аппақ, қою сүті бар, Ақ шағала құрты бар — Ақтылы қой жануар.

Ешкі

«Баста!» десе бастаған, Қайырып мүйіз жасқаған. Жанына лақ келгенде, Сүзіп-сүзіп тастаған. Тастан-тасқа секіріп, Ойнағанын қайтерсің, Жауын жауса қорғалап — Ешкі деген жануар.

Түйе

Маң-маң басқан, маң басқан, Шудаларын шаң басқан. Екі өркешін қом басқан, Төрт аяғын тең басқан. Шөк дегенде бық деген, Шешіп үйін жүктеген.

Төлдер таныстыруы

Келесі бөлімде төлдер өздерін таныстырып, өлең жолдары арқылы мінезі мен арманын жеткізеді.

Құлыншақ

Мен құлыншақ, құлыншақ, Әрбір жерге ұрыншақ. Желбіретіп тұлымшақ, Шапқылаймын күнұзақ. Өсіп тұлпар болайын, Бас бәйгені алайын.

Бұзау

Мен бұзаумын, бұзаумын, Жиі өрістен ұзаумын. Тіліммен мұрным жалаймын, Тазалықты қалаймын. Сиыр болам — сүт берер, Балаларға күш берер.

Лақ

Мен лақпын, мен лақпын, Секеңдеген шұнақпын. Кедергі емес тас маған, Қорқақты артқа тастаған.

Қошақан және бота

Мен қошақан қозымын, Момақанның өзімін. Қойдан бөлек жортпаймын, Секірмеймін лақтайын — Жетеді оған төзімім.

Мен ботамын, ботамын, Ойсылқара атаның Ұрпағына жатамын. Ойнақтаймын баладай, Жалғыз қалсам даладай — Боздап дауыс қатамын.

Көрініс: «Төлдер айтысы»

Бір күні төрт түліктің төлдері жиналып, «Иеміз қайсымызды жақсы көреді?» деп өзара сұрасады. Әрқайсысы өз пайдасын айтып, таласқа түседі. Соңында иесіне барып, ақыл сұрайды.

Төлдердің сөзі

  • Бота:

    Адам шұбатымызды, жүнімізді пайдаланады. Ерте кезде күш көлігі де біз болғанбыз.

  • Құлын:

    Біз — майданның да, еңбектің де тұлпарымыз. Етіміз — азық, қымызымыз — ем.

  • Қозы:

    Жүнім мен терімнен жылы киімдер жасалады. Адамға пайдам көп.

  • Бұзау:

    Шелек-шелек сүт, қарын-қарын май, құрт-ірімшік — бәрі менен алынады.

  • Лақ:

    Сүтім, етім, түбітім қажет. Мен де пайдалы төлмін.

Иесінің жауабы

«Босқа таласпандар. Бәрің де пайдалысыңдар. Әрқайсыңның өз орындарың бар».

Осы сөзге тоқтаған төлдер татулықты таңдап, тарасады.

Ананың мейірімі, малдың мейірімі

Әрбір ана баласын «ботам», «қозым», «қошақаным» деп еркелетеді. Ал төрт түлік те өз төлін ерекше сүйіп, өзіне тән сөзбен әлдилейді.

Қой

Қой сүйеді баласын «қоңырым» деп, ештеңені білмейтін «момыным» деп.

Сиыр

Сиыр сүйеді баласын «торпағым» деп, қараңғыға баспаған «қорқағым» деп.

Түйе

Түйе сүйеді баласын «тайлағым» деп, жабу жапса жарасқан «жайнағым» деп.

Ешкі

Ешкі сүйеді баласын «лағым» деп, тастан-тасқа секірген «шұнағым» деп.

Жылқы

Жылқы сүйеді баласын «шұбарым» деп, жүгіруден танбас «құмарым» деп.

Мақал-мәтелдер

Төрт түлік туралы мақал-мәтелдер халқымыздың еңбекке, ырысқа, мал қадіріне деген көзқарасын айқын көрсетеді.

  • Түлік төлден өседі.
  • Мал баққанға бітеді.
  • Малды баға біл, бабын таба біл.
  • Мал өсірсең, қой өсір — өнімі оның көл-көсір.
  • Нар жолында жүк қалмас.
  • Жылқы — ер қанаты.
  • Малды бақсаң, сиыр бақ — сүт кетпейді шарадан.
  • Сиырдың сүті — тілінде.
  • Қойшы көп болса, қой арам өледі.
  • Түйе бойына сеніп, жылдан құр қалған.
  • Аттан тай озады, атадан бала озады.
  • Аттан айырылсаң да, ер-тоқымнан айырылма.
  • Түйе — байлық, қой — мырзалық, жылқы — сәндік.
  • Бір түлікке бай болғанша, әр түлікке сай бол.
  • Жаман қойшы жайлауын бір күн жейді, жақсы қойшы жайлауын мың күн жейді.
  • Дала көркі — мал, өзен көркі — тал.

Тыйым сөздер

Тыйым сөздер — табиғатқа, малға, тіршілікке құрметтің көрінісі. Оқушылар бірнеше тыйым сөзді еске салады:

  • Малды сатқанда бас жібімен бермейді.
  • Малды теппе, ақты төкпе.
  • Жаңа туған ботасы бар үйге қызыл жалау байлайды.
  • Мал қорада дәретке отырма.
  • Жылқының тұсауын, малдың өрісін бұзба.
  • Малға теріс мінбе.
  • Малды басынан ұрма.

Жұмбақтар

Сабақ барысында оқушылар төлдерге қатысты жұмбақтарды шешіп, жауаптарын бірге табады.

Жұмбақ 1

Көкке шаншып құйрығын, Шауып келді жүйрігім. Ол не, жібек тұлымды?

Жауабы: құлын

Жұмбақ 2

Менің атам бақты оны, Үстінде бар ақ тоны. Ол не төлдің бозымы?

Жауабы: қозы

Жұмбақ 3

Өнері бар сан қилы, Тастан-тасқа қарғиды. Ол не, шұнақ құлақты?

Жауабы: лақ

Жұмбақ 4

Кетпейді ұзақ желіден, Жайылуға ерінген. Ол не, айыр жоталы?

Жауабы: бота

Санамақ

Соңында оқушылар санамақ айтып, төрт түлікке қатысты ұғымдарды жүйелейді.

  1. Бір дегенім — баспақ, бұзауды жүр бастап.
  2. Екі дегенім — ешкі, ешкі қайдан есті.
  3. Үш дегенім — үйрек, жем бер қолға үйрет.
  4. Төрт дегенім — тайлақ, тайлақты қой байлап.
  5. Бес дегенім — бие, құлынына ие.
  6. Алты дегенім — атан, мініп жүрген атан.
  7. Жеті дегенім — жорға, жорғаны мін жолға.
  8. Сегіз дегенім — сиыр, сиыр тұзға үйір.
  9. Тоғыз дегенім — тоқты, тоқты жемді соқты.
  10. Он дегенім — осы, төрт түліктің досы.

Қорытынды

Төрт түлік — халқымыздың тұрмыс-тынысы мен мәдениетінің ажырамас бөлігі. Әр түліктің де, әр төлдің де адамға берер ырысы мен пайдасы мол. Татулық пен қадір-қасиетті ұмытпай, малға жанашырлықпен қарау — ортақ міндет.