Ахмет Байтұрсыновтың өмірінен тағы бірер үзінді
Ахмет Байтұрсынұлы: ұлтқа қызмет етудің үлгісі
Ахмет Байтұрсынұлы — қазақтың ұлы ағартушысы, ірі ғалым-лингвист, түркітанушы, ақын, аудармашы, әдебиет жинаушы әрі зерттеуші, сондай-ақ оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Ол туған ортасының мінез-қалыбы — әділетті жақтау, қиянатқа төзбеу, намысқа берік болу — Ахметтің өмірлік бағытына ерте ықпал етті.
Әкесі Байтұрсынның парақорлық пен озбырлыққа қарсы шыққан әрекеті (уездік бастық Яковлевке қарсылық көрсетуі) — сол дәуірдің әлеуметтік қақтығыстары мен зорлықшыл жүйесін жас Ахметке терең сездірген оқиғалардың бірі. Бұл ахуал оны күрес жолына, халық мүддесін қорғауға жетеледі.
Дәйексөз
«…Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде… ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді…»
Ағартушылық ұстаным және қайсар мінез
Ахмет Байтұрсынұлы халықты оятудың ең төте жолы — надандықпен, қараңғылықпен күресетін ағарту ісі екенін толық түсінді. Қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеге қамалса да, бұл жолдан таймады: мұғалім болды, бала оқытты; газет шығарып, мақала жазды; өлең арқылы қоғамға ой салды; түрлі қызметтер атқарып, үлгі көрсетті.
Ол өз еңбегінің барлығын — қызметін де, мектептегі ұстаздығын да, баспасөздегі жұмысын да — халқына қалтқысыз қызмет етудің құралына айналдырды.
Тарихи әділет және тағдыр
Кеңестік биліктің зорлықшыл тетігі Ахметтің атын да, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысты: «халық жауы» деген жала жабылып, өзі атылды, есімін атағандар қуғындалды. Алайда уақыт өте келе ақиқат қалпына келіп, Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.
«Қазақ» газеті: қоғамдық ойдың мінбері
Ахмет Байтұрсынұлы басқарған «Қазақ» газеті қазақ халқының қоғамдық және мәдени мүдде-қажеттіліктерін батыл көтерген, өз дәуірінде беделді басылымға айналған орган болды. Алғашқы жылының соңында-ақ 3000-нан астам жазылушы жинап, жабылар алдында өз баспаханасы мен кітапханасы жұмыс істеген, таралымы 8 мыңға дейін жеткені айтылады.
Қысым мен бақылау
Әлеуметтік-саяси мақалалар, парақорлық пен озбырлықты әшкерелеу ресми орындардың наразылығын күшейтті. Редакцияға тінтулер жүргізіліп, бақылау үзілмеді.
1914 жылғы оқиға
1914 жылғы №80 санындағы бас мақала үшін редакторға 1500 сом айып салу немесе 3 ай тұтқындау шешімі шықты. Ахмет айып төлеуден бас тартып, түрмеге отыруға дайын екенін айтып, 20 қазанда қамауға алынды.
Оқырманның азаматтығы
Бұл хабар тараған соң оқырмандар қаражат жинап, айыпты төлеп, бес күннен кейін Ахметті түрмеден босатып алған. Кейін 1916 жылы салынған 3000 сом айыпты да газеттің тілектестері көтергені айтылады. Бұл — қоғамдағы ұйысу мен сенімнің нақты көрінісі.
Әдеби пікір
«…Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына түгелімен ой түсіріп… “Қазақ” газеті болатын… Ол екпін… “Маса” болып талай ызыңдап “оятамын” деп ұзақ бейнетті міндет қылып алған, Ахаңның екпіні болатын».
1917 жылдың шілдесінен бастап «Қазақ» газеті «Алаш» ұйымының ресми органына айналып, көп ұзамай Торғай облыстық Кеңестер съезінің шешімімен жабылды.
Поэзиядағы ағартушылық үн: «Маса»
Ахметтің ақындық, аудармашылық еңбегі — оның шығармашылық тұлғасын айқындайтын өзекті сала. Жастайынан қазақ ортасында көркем сөздің қадірін танып, халық поэзиясын, Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин мұрасын, орыс әдебиетін оқыған ол өлеңді ағартушылық идеяның қуатты құралы ретінде қолдануды мақсат етті.
Ақынның ой-түйіні
Бұл сөзді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салмас, біреу салар.
Теп-тегіс көпке ұнау оңай емес,
Кейіне жарамаса, кейіне жарар.
…
Дүниеде сүйгенім бар, күйгенім бар,
Солардан аз да болса белгі қалар.
1911 жылы Орынборда жарық көрген «Маса» жинағының атауы да символдық салмаққа ие. Ақынның «ызыңдаған масасы» — сергектікке шақыратын, қоғамның енжарлығын түрткілейтін астарлы бейне.
«Маса» бейнесі
Ызыңдап, ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары, аяқтары ұзын маса.
…
Үстінде ұйықтағанның айнала ұшып,
Қаққы жеп қанаттары бұзылғанша.
Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса?
Жинақтың идеялық өзегі
- оқуға, өнер-білімге, рухани көтерілуге шақыру;
- адамгершілік пен мәдениетті уағыздау;
- еңбекке үндеу, қоғамдық мінезді сын көзімен қарау.
Қоғам сыны және Абай дәстүрімен сабақтастық
Ахмет өлеңдерінен Абай мен Ыбырай қалыптастырған гуманистік, демократиялық арнаның жалғастығын көреміз. Ол қоғамдағы енжарлықты, бейқамдықты, әділетсіздікті, мансап пен пайда үшін арын сатуды сынға алды. «Жиған-терген» өлеңі Абайдың «Сегіз аяқ» үлгісіндегі ырғақ-әуезбен сабақтас келетіні жиі айтылады.
«Жиған-терген» (үзінді)
Әр жолды ойлап,
Ойыма бойлап,
Ұқтым тайыз, тереңді.
Сайраған тілмен,
Зарлаған үнмен,
Құлағы жоқ кереңді —
Ұқтыра алмай сөз әуре,
Тек тұра алмай біз әуре.
Ақынның түйіні — озбырлық пен үстемдік кездейсоқ құбылыс емес, белгілі бір саясаттың салдары. Ол елдің ауыр халін жеңілдетудің жолын ағартушылық арнадан іздеп, білім-ғылымға ұмтылуды қайта-қайта еске салады.
Қоғамдық жалғыздық туралы
Оянған ерге ұмтылған жерде
Еруші аз да, серік кем.
Қас білген досты,
Дос білген қасты,
Мұндай елді көріп пе ең?
Қыс ішінде бірер қаз
Келгенменен, қайда жаз?!
Дәуір лебі, символ және үміт
Өлеңдердің нақты жазылған жылдары әрдайым айқын бола бермегенімен, «Маса» (1911) жинағында жарияланған туындылар Ахметтің ел күйін өзгертудің жолдарын іздей бастағанын аңғартады. Бұл ізденістер 1905–1907 жылдардағы қоғамдық дүмпулермен де қабысады.
«Бақ» (үзінді)
Бұлттар басып жасырған,
Жаңа түсіп басылған,
Таң шапағы сөніп тұр;
Жаңаланған өмірден
Жаңа шығып көрінген
Гүл қамауда семіп тұр.
Ағартушылық мақсатқа жетудің қиын екенін түсінсе де, ақын түңілмейді. Оның поэзиясындағы «шам-шырақ», «таң», «сәуле» секілді символдар — қоғамның рухани жаңғыруына деген сенімнің көрінісі.
Үміт сарыны
Үміт сүйрер жыраққа,
Жетесің деп мұратқа,
Талықсам да ізденіп…
Қашан жанып шам-шырақ,
Сәуле беріп жарқырап,
Болар жарық төрт тарап?
Көркем аудармаға қосқан үлес: «Қырық мысал»
Ахмет Байтұрсынұлының мұрасының тағы бір салмақты қыры — көркем аударма. ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетінде аударма дәстүрі Абай мен Ыбырайдан бастау алып, кейінгі қаламгерлер арқылы кеңейе түсті. Осы арнада Ахмет аударманың ауқымын ұлғайтып, көркем сөз қорын байытуға қызмет етті.
Тұңғыш аударма жинақ
Ол И. А. Крыловтың мысалдарының бір бөлігін қазақша сөйлетіп, 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» деген атпен жеке кітап етіп бастырды. Бұл — Крылов мысалдарының қазақ тілінде ғана емес, Орта Азия кеңістігінде де алғаш жеке кітап болып шығуы ретінде бағаланады.
«Замандастарыма» (кіріспеден үзінді)
Орыстың тәржіме еттім мысалдарын,
Әзірге қолдан келген осы барым.
Қанағат азға деген, жоққа — сабыр,
Қомсынып қоңырайма, құрбыларым!
…
Бабы жоқ жұмыстағы мен бір арық,
Күй қайда үздік шығар топты жарып.
Өмірден бір үзік: балалық шақтағы соққы
Ахметтің әкесі Байтұрсын Шошақұлы — намысшыл, батыл, сергек кісі болғаны айтылады. XIX ғасырдың 80-жылдары ауыл-аймақты билеген Яковлевке қарсы әрекеттен кейін жазалаушы отряд жіберіліп, Байтұрсын мен Ақтас тұтқындалған. Қазан округтік сотының жылжымалы сессиясы оларды 15 жылға Сібірге жер аудару жөнінде шешім шығарған. Бұл оқиғалар кезінде Ахмет он жаста еді.
Сол кезеңдегі қайшылықтар жас Ахметтің халық тұрмысын тануына, әділет іздеу мен ел мүддесіне қызмет ету туралы ойының қалыптасуына әсер еткені байқалады. Мәтін жалғасындағы «Анама хат» өлеңінен келтірілетін жолдар да осы рухани жараның ізін танытады.
Ескертпе: Мәтіндегі кей деректер мен дәйексөздер тарихи-әдеби еңбектерде әр қырынан талданады. Бұл жазбада берілген үзінділер редакциялық өңдеуден өткізіліп, орфографиясы мен тыныс белгілері біріздендірілді.