Ақшалының қолы ойнар, Ақшасыздың көзі ойнар
Ар, ақша және адамдық өлшем
Адам болам десең, арыңды ақшаға сатпа. Ақшаның жайын жарлыдан сұра, адамның жайын арлыдан сұра. Ақшаңнан айырылсаң — өкінерсің, күйінерсің; арыңнан айырылсаң — қайтып тірі жүрерсің?
Негізгі ой
Ақша — құрал. Ар — өлшем. Бірі күнкөріске керек болса, бірі адамның қадір-қасиетін сақтайды.
Ақшаң кетсе
Өкіну, күйіну бар — бірақ орнын толтыруға болады.
Арың кетсе
Адамдықтың өзегі босайды — орны толуы қиын.
Ақшаның мінезі: қолдағыны ұстай білу
«Балтам барда тақта жоқ, қалтам барда ақша жоқ» — қолдағы мүмкіндік пен нақты қажеттілік әрдайым қабыса бермейді. «Ақшалының қолы ойнар, ақшасыздың көзі ойнар» — біреудің әрекеті кең, біреудің үміті көп. «Ақша ашпайтын құлып жоқ» деген де сөз бар, бірақ «ақшада көз жоқ»: оны қалай жұмсағаның — өз жауапкершілігің.
Есеп пен ысырап
Ақша кетуге тырысады, ал есеп ұстаған — ұстауға тырысады. Ұқыптылық байытпауы мүмкін, бірақ кедейленуден сақтайды.
Ақшаның шегі
Базарда бәрі бар, бірақ ақшасыз ешкім бермейді. Дегенмен, ажалдан ақша беріп құтыла алмайсың.
Еңбек, береке және өсімқорлықтан сақтану
«Ақша ақшаны қимайды, дән дәнді жинайды» — бар нәрсе көбіне өзіне-өзі тартылады. Бірақ «мың істі қатар бастағаннан ақшаң көбеймейді»: береке — шашыраңқы қимылдан емес, жүйелі еңбектен келеді. Ал «өсімге алған қарыздан қарның қампаймайды» және «қарыз алған ақшамен байымайсың» — қарыздың да, пайыздың да салмағы бар.
Қысқа ескерту
- Теңге — тиыннан; ынтымақ — ұйымнан: ұсақтың өзі үлкеннің бастауы.
- Әр жеген асқа ақша керек: тұрмыс заңын жоққа шығара алмайсың.
- Аппақ ақшаң қаралы күнге қажет: жинақ — ертеңнің тынысы.
Адамдық пен қарым-қатынас: ақша мінезді ашады
«Әкесінің ақшасына үйленген — әйелінің қадірін білмейді» деген сөз адамның таңдауы мен ниеті қатынастың сапасын айқындайтынын меңзейді. Ақша кейде төрелікке жүрмек болады: «қара бұлтты жел ашар, қара құлыпты пара ашар». Бірақ беделдің құнын ақшамен өлшеу — қауіпті жол.
Сөздің құны
Бір тиын беріп айттыра алмайсың, мың тиын беріп қойдыра алмайсың: кейде ықпал да, тыйым да ақшаға бағынбайды.
Тәкаппарлық пен әсірелеу
Жарлының қалтасына ақша түссе, тырна болып сұңқылдайды: күтпеген олжа мінезді өзгертіп, даңғойлыққа итермелеуі мүмкін.
Өлшемді ұмытпау
«Есегі бір теңге, тоқымы мың теңге» — құндылықтың орнын ауыстырып алсаң, өмір де қисаяды. Ақша — сіздікі, мал — біздікі: бір нәрсе жеке меншікте болғанмен, оның айналасында қоғам, ортақ жауапкершілік бар. Ең бастысы — арды сақтау: өйткені адамды адам қылатын — байлық емес, ұят пен ұстаным.