Орыс мектебін бітірген оқушылардың кейін еңбекке араласқан кезінде мемлекеттік мәртебе алған тілде сөйлей алмауын болдырмау - пән мұғалімінің абыройлы міндеті
Ақмола облысы, Есіл ауданы, Свободный орта мектебі. Қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі — Жүсіпова Тлектес Хамитқызы.
Сөздікпен жұмыс
Орыс сыныптарында қазақ тілі пәнінің негізгі мақсаты — оқушыларды қазақша сөйлеуге үйрету, өз ойын анық әрі түсінікті жеткізе алатын, тыңдағанын және оқығанын түсінетін деңгейге жеткізу.
Орыс мектебін бітірген оқушылардың кейін еңбекке араласқан кезде мемлекеттік мәртебесі бар тілде еркін сөйлей алмауының алдын алу — пән мұғалімінің жауапты да абыройлы міндеті. Осы бағыттағы күрделі жұмыстардың маңызды саласының бірі — ауызекі сөйлеу тілін дамыту.
Неге тіл дамыту маңызды?
- Тіл дамыту жұмыстары оқушының ойлау қабілетін күшейтіп, сауаттылығын арттырады.
- Тілі жақсы дамыған оқушы ойын дәл жеткізеді және оқу материалын жеңіл меңгереді.
- Тіл дамыту — ой дамыту.
Сөздік жұмысының орны
Оқушылардың тілін дамытуда сөздік жұмысының маңызы ерекше. Өйткені сөздік жұмысы — тіл дамыту жұмыстарының бастапқы негізі. Егер оқушының сөздік қоры жұтаң болса, ол ойын нақты жеткізе алмайды. Сондықтан сөздік жұмысы оқушылардың сөздерді, сөйлемдерді дұрыс жазуына, сөйлеу дағдыларын дұрыс қалыптастыруына тікелей ықпал етеді.
Сөздік жұмысын әр сабақта, орындалатын тапсырмаларға сай жүйелі түрде жүргізіп отыру қажет. Жаттығу орындағанда, кәртішкелерді немесе суреттерді қолданғанда қазақ тіліне тән дыбыстар қатысқан сөздерге арнайы мән берген тиімді.
Тиімді әдіс: «жаздырту және жаттатумен» шектелмеу
Жаңа сабақ көбіне сөздік жұмысынан басталады. Бұл — тіл дамыту жұмысының негізгі түрлерінің бірі және орыс мектебіндегі қазақ тілі сабағында мұғалім ерекше назар аударатын өзекті мәселе.
Тақтаға екі тілдегі сөздерді жазып, оны дәптерге көшіртіп, жаттатудың өзі жеткіліксіз: оқушы сөзді жадында ұзақ сақтай бермейді, түсінген күннің өзінде кейін ұмытып қалуы мүмкін.
Жаңа сөзді үйреткенде оның орысша баламасын ғана бермей, суретпен көрсету (немесе нақты затпен таныстыру), жанына қазақша атауын қатар жазу, бірнеше рет қайталатып оқыту, мағынасын түсіндіру — әлдеқайда нәтижелі.
Есте сақтауды күшейту үшін сол сөздермен сөз тіркестерін құратып, күнделікті өмірде қолдануға болатын сөйлемдер жасатып, дәптерге жаздырып отыру қажет. Осылайша тіл дамыту жұмысы тиянақты жүргізіледі.
Жаңа сөздерді жүйелеу: кесте және сөздік дәптері
Әр жаңа сабақта оқушы бірнеше жаңа сөз үйренеді. Жаңа сөздерді кесте түрінде жазу тиімді: оқушы тек аудармасын меңгеріп қоймай, сол сөздің синонимін, антонимін, омонимін де тауып жазады.
| Мысал | Түрі |
|---|---|
| ақ — қара | антоним |
| таң — кеш | антоним |
| күн — түн | антоним |
| биік — аласа | антоним |
| сұлу — әдемі, көркем, сымбатты | синоним |
| түс — полдень; свет; слезь | омоним (мағынасы әртүрлі) |
Жаңа сөздер сөздік дәптеріне жазылып, алдымен хормен, кейін жеке-жеке оқылады. Одан соң мұғалім осы тақырып бойынша диалог құруға тапсырма береді.
Практикалық қадам
Мысалы, «Қыс» тақырыбы бойынша сөздік жұмысын ұйымдастырып, жаңа сөздермен сөз тіркестері мен сөйлемдер құратып, кейін сол материал негізінде диалог жасатуға болады.