Білімін тексеру
Сабақтың мақсаты
- Қылмыс және қылмыстық жауапкершілік, оның түрлері туралы білімді жүйелеу және жинақтау.
- Рухани-адамгершілік тәрбие бере отырып, құқықтық сана мен құқықтық мәдениетті қалыптастыру.
- Білімді стандартты емес жағдаяттарда қолдану дағдыларын жетілдіру.
1) Ұйымдастыру
- Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- Сынып бөлмесінің тазалығына назар аудару.
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Назарды жаңа сабаққа шоғырландыру.
2) Сабақтың мақсаты мен тақырыбымен таныстыру
Бүгінгі сабағымыз — алдыңғы сабақта өткен тақырыптың жалғасы. Тақырыбымыз: «Қылмыс және қылмыстық жауапкершілік». Осы бөлім бойынша білімдерімізді жүйелеп, жинақтаймыз және алған білімді практикада қолдануды үйренеміз.
Бауыржан Момышұлы: «Тәртіпке бас иген құл болмайды, тәртіпсіз ел болмайды».
3) Білімді тексеру және негізгі ұғымдар
Сабақ барысындағы жұмыс форматы
Өткен тақырыптар бойынша білімді тексеру үшін тілші мен қоғам белсенділерінің жастармен сұхбаттасу әдісін қолдануға болады. Оқушыларға жалаушалар таратылады. Бұдан кейін қылмыс үшін жазалау, сондай-ақ кінәні ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар қарастырылады.
Нормативтік негіз
Дәптер мен кітапты ашып, күнді қойып, тақырыпты жазыңыз. ҚР Қылмыстық кодексінің ІІ бөлімі («Қылмыс»), 15-баптың 2-тармағымен танысамыз.
Жаза дегеніміз не?
Жаза — сот үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы.
Есте сақтаңыз
Қылмыскер жасаған әрекеті үшін заңда көзделген тәртіппен жауаптылыққа тартылады, ал жазаның түрлері әртүрлі болуы мүмкін.
Қосымша тарихи дерек
«Жеті жарғы» заңдар жинағынан тиісті баптарды оқып, бүгінгі құқықтық ұғымдармен салыстырып талқылауға болады.
Қылмыстардың жіктелуі (қылмыс сипатына қарай)
1) Адамның жеке басына қарсы
Өмір/денсаулықАдам өлтіру, жаңа туған сәбиді өлтіру, абайсызда адам өлтіру, суицидке итермелеу, денсаулыққа зиян келтіру, азаптау, қорқыту, адамның органдарын сатуға мәжбүр ету, ЖИТС жұқтыру, науқасқа көмек көрсетпеу, азғындау, адам ұрлау, қорлау, жала жабу және т.б.
2) Конституциялық құқықтар мен бостандықтарға қарсы
Құқық/еркіндікАзаматтардың тең құқықтарын бұзу, жеке өмірге қол сұғу, дәрігерлік құпияны ашу, тұрғын үйге қол сұғу, сайлау құқығын бұзу, еңбек құқығын бұзу, ар-ождан және діни наным бостандығын бұзу, қоғамдық бірлестіктер қызметіне кедергі келтіру, журналистің кәсіби қызметіне кедергі жасау және т.б.
3) Конституциялық құрылыс пен мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы
МемлекетМемлекеттік опасыздық, шпионаж, Президенттің өміріне қастандық, билікті күшпен басып алу, қарулы бүлік, аумақтық тұтастықты күшпен бұзуға шақыру, диверсия, мемлекеттік құпияны ашу, жұмылдыруға шақырудан жалтару.
4) Экономикалық қызмет саласындағы
ЭкономикаКәсіпкерлікке кедергі келтіру, заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік қызмет, жалған кәсіпкерлік, заңсыз қаражат алу, несиені қайтармау, аукцион өткізу тәртібін бұзу, жалған жарнама, заңсыз тауар белгісі, контрабанда, салық төлемеу, тұтынушыны алдау және т.б.
5) Меншікке қарсы
МүлікҰрлық, бөтен мүлікті иелену, алаяқтық, тонау, қарақшылық, ерекше құнды заттарды ұрлау, қорқытып алушылық, ұрланған мүлікті сату, авторлық құқықты бұзу, бөтен мүлікті бүлдіру және т.б.
6) Халық денсаулығы мен адамгершілікке қарсы
ҚоғамЕсірткі заттарын сату/тасымалдау/тарату, улы заттарды заңсыз пайдалану, санитарлық-эпидемиологиялық ережелерді бұзу, қауіпті тауарларды сату немесе өндіру, жезөкшелік, қатыгездік пен күш қолдануды насихаттайтын өнімдерді тарату, жерленгендерді қорлау, мәйіт мүшелерін заңсыз алу, жануарларға қатыгездік жасау.
7) Әскери қылмыстар
ҚызметБұйрыққа бағынбау, бастыққа қарсы тұру немесе күш қолдану, жарғы ережелерін бұзу, әскери қызметшіге тіл тигізу, қызметті өз бетімен тастап кету, қашқындық, кезекшілік/қарауыл/патруль ережелерін бұзу, билікті теріс пайдалану, қызметке селқос қарау, тұтқынға өз еркімен берілу, тонаушылық, әскери құпияны ашу және т.б.
8) Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы
ҚауіпсіздікТерроризм, экстремизм, адамды кепілге алу, ұйымдасқан қылмыс, заңсыз әскери құрама құру, бандитизм, мекемені басып алу, әуе/теңіз/теміржол көлігін айдап әкету, теңіз қарақшылығы, жаппай тәртіпсіздік, сапасыз құрылыс, қаруды заңсыз жасау, бұзақылық, өрт қою және т.б.
4) Жаңа білімді тексеру
Қайталау сұрақтары
- Жаза дегеніміз не?
- Берілген жағдай қай қылмыс санатына (тұрпатына) жатады?
Жағдаяттық тапсырмалар
1-тапсырма
Ернат отбасымен 700 км жол жүріп келіп, көлігімен солға бұрылмақ болады. Қарсы келе жатқан жеңіл көлікті көріп тежегішті басқанымен, тежегіш істемей жол-көлік оқиғасы орын алады. Нәтижесінде қарсы жақтағы бір адамның аяғы сынады, тағы бір адам төрт күннен кейін ауруханада қайтыс болды. Ернат жәбірленушілерге 1000 АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті. Алайда жәбірленушінің туыстары 10 000 доллар талап етіп, не болмаса сотталуын сұрайды.
Талқылау үшін:
- Қылмыстық жағдайды саралап, қай санатқа жататынын анықтаңыз.
- Кінәні жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар бар ма?
2-тапсырма
15 жастағы Гүлнар қаңтар айында өз ауласында қыз баланы дүниеге әкеледі. Нәресте тірі, толық жетілген және өмір сүруге қабілетті болады. Алайда анасы «өлсін» деген ниетпен баланы аулаға тастап кетеді. Ертесінде нәрестені ауладағы қоқыстың астына көміп тастайды.
Талқылау үшін:
- Іс-әрекетті саралап, қай қылмыс санатына жататынын анықтаңыз.
- Кінәні жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар бар ма?
3-тапсырма
13 жастағы Марат пен 16 жастағы Асхат арақ пен темекіні қатар пайдалануды әдетке айналдырады. Еркінсіген Асхат 14 жастағы Айдостан темекіден екі-үш рет тартуды талап етеді. Темекіден бас тартқан Айдосты Марат мазақтайды, ал Асхат жұдырықпен ұрады.
Талқылау үшін:
- Жастардың іс-әрекетін талдаңыз.
- Қай қылмыс санатына жататынын және мән-жайларды анықтаңыз.
4-тапсырма
Сабақтан қайтып келе жатқан Даниярды саябақта жоғарғы сынып оқушысы Самат пен жұмыссыз жүрген Айбол ұстап алады. Айбол пышақпен қорқытып, баланың сырт киімін, телефонын және басқа заттарын беруді талап етеді. Заттарды алған соң екеуі Даниярды ұрып-соғады.
Талқылау үшін:
- Қай қылмыс санатына жататынын анықтаңыз.
- Кінәні ауырлататын/жеңілдететін мән-жайларды атаңыз.
5-тапсырма
Ержан 15 жасқа толып, «оңай кәсіп» табады: мектепте оны ешкім іздемейді. Алғашында ол аулада жайылып тұрған киімдерді алып, базарда арзанға сатады. Кейін танысы арқылы ет сатуды үйренеді. Ал етті «табу» тіпті оңай болады: Ержан көршілердің қойын, сиырын жетектеп әкетіп жүрді. Әке-шешесі әкелген ақшаға қуанып, баласының «табыскерлігімен» мақтанады. Ақыры бұл әрекет полиция қызметкерлерінің назарына ілігіп, тоқтатылады.
Талқылау үшін:
- Қай қылмыс санатына жататынын анықтаңыз.
- Кінәні ауырлататын/жеңілдететін мән-жайлар бар ма?
Қате тұжырымдарды түзету
A) «Мас күйінде істеген қылмысы үшін адам қылмыстық жауаптылықтан босатылады».
Түзету: Мас күйі, әдетте, қылмыстық жауаптылықтан босатпайды.
B) «Қылмыс істеуге дайындалғаны үшін жаза тағайындалмайды».
Түзету: Қылмысқа дайындалу үшін заңда көзделген жағдайларда жауаптылық қарастырылуы мүмкін.
C) «Қажетті қорғану кезінде жәбірленуші әрекетінен кісі өлімі болса, ол әрекет қылмыс болып табылады».
Түзету: Қажетті қорғану жағдайындағы әрекет белгілі шарттар сақталса қылмыс болып саналмауы мүмкін; әр жағдай құқықтық бағалауды талап етеді.
Қорытынды
Құқықтық мемлекет құруды мақсат еткен қоғамда әр адам өз құқықтарын жете білуі және заң туралы базалық түсінікке ие болуы маңызды. Заң алдында бәрі тең: лауазымы жоғары болса да, ешкімнің заң бұзуға құқығы жоқ.
Қазақ халқында бұзақылық пен қылмыс жат қылық саналған, оған қатаң тыйым қойылған. Ұрпақты жастайынан тәртіпке баулып, Отанға және елге пайдалы азамат етіп тәрбиелеу — ұлттық тәлім-тәрбиенің өзегі. Салт-дәстүр мен заңды құрметтеп, тура жолмен жүрген адам мұратына жетеді.
Нақыл сөз
Бауыржан Момышұлы: «Тәртіпке бас иген құл болмайды, тәртіпсіз ел болмайды».
Қосымша дерек
Жасөспірімдерге және олардың ата-аналарына арналған жадынама (талқылау/таратпа материал ретінде).
5) Үй тапсырмасы
- Тақырыпты оқып келу.
- Тарау бойынша өткен тақырыптарды қайталау.
- Тест сұрақтарына дайындалу.