Мақал - мәтелдер. Сабақтың тақырыбы
Сабақтың тақырыбы: Мақал-мәтелдер
Бұл сабақта мақал-мәтелдердің халықтың рухани қазынасы ретіндегі маңызы ашылады: олардың өмір шындығын қалай түйіндейтіні, тіл мәдениетін қалай байытатыны және ойды көркем, ықшам жеткізуге қалай үйрететіні қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Мақал-мәтелдердің халық тарихы мен тіршілігі, ақыл-өнегесі арқылы қалыптасқан рухани мұра екенін түсіндіру; оқушылардың білімін тереңдету, салыстыру және ажырата білу дағдыларын дамыту, талдау машықтарын қалыптастыру.
Дамытушылық
Ойлау қабілетін, танымдық ізденісті, сөйлеу мәдениетін жетілдіру; өздігінен салыстыру, қорытынды жасау белсенділігін арттыру.
Тәрбиелік
Атадан қалған асыл мұраны орынды қолдануға, ұшқыр әрі ойлы сөйлеуге, ұлтжандылыққа және шығармашылыққа тәрбиелеу.
Сабақ туралы қысқаша
- Түрі
- Аралас
- Әдісі
- Іздендіру, түсіндіру, сұрақ-жауап, СТО элементтері
- Пәнаралық
- Әдебиет, ағылшын тілі, өзін-өзі тану және т.б.
Ресурстар
- Көрнекілігі
- Кестелер, сызбалар, үлестірмелі парақшалар
- Техникалық құрал
- Интерактивті тақта
Сабақтың жүру барысы
I. Ұйымдастыру және психологиялық дайындық
«Әрқашан күн сөнбесін!» әуені баяу ойнап тұрады. Күн нұры туралы қысқа мәтін оқылып, оқушыларға күн бейнесіндегі парақшалар таратылады.
Мұғалімнің тілек сөзі: жарқыраған күн сендердің жандарыңды жылытсын; күн шуағындай мейірімді, қайырымды болыңдар. Шашқан шуақтарың қонақтардың да көңілін жылытсын.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- 122-жаттығу
- Сұрақ-жауап
Мұғалімнің қорытынды сөзі: үй тапсырмасын толық орындағандарың көрініп тұр.
III. «Жұмбақ сағат»
Оқушыларға шеңбер бойымен жазылған сөйлемді табу ұсынылады: «о» әрпінен бастап, әр екі әріпті аттап, айналдыра оқиды.
Жауабы
«Оқу – білім бұлағы, білім – өмір шырағы».
Бұл мақал сабақтың ұраны ретінде алынып, жаңа тақырыпты өздігінен анықтауға жетелейді: мақал-мәтелдер.
IV. Жаңа сабақ: Мақал-мәтелдер
1) Ой қозғау (еркін жазу стратегиясы)
Оқушыларға «мақал-мәтел» ұғымына қатысты ойларын топтастыру ұсынылады.
Мақал-мәтелдер — халық даналығының айнасы, тіл байлығының алтын қазынасы. Олар өмір шындығын түйіндеп, кейінгі ұрпаққа өсиет қалдырады. Ойды орнымен қолдана білсең, сөз көркем әрі бейнелі шығады.
Ғабит Мүсірепов: «...халық тілінің байлығын игеру – зор талғам, парасатты тілейтін жұмыс».
2) Ізденіс жұмысы (мақалға сүйеніп болжам айту)
| Мақал-мәтелдер | Сұрақтар | Болжамдар |
|---|---|---|
| Еңбек түбі – береке | Құрамындағы сөздердің орны қандай? | Сөздердің орны тұрақты. |
| Ердің атын еңбек шығарады | Мағынасы қаншалықты ауқымды? | Аз сөзбен көп мағына береді. |
| Біреуге ор қазба, өзің түсерсің | Қандай ақыл-өсиет айтылған? | Ешкімге қиянат жасамауға үндейді. |
3) Жаңа білімді меңгерту: негізгі белгілер
- Қалыптасқан дайын сөйлем түрінде қолданылады.
- Белгілі бір түйін, тұжырым береді.
- Өсиет-өнеге айтып, адамгершілікке үндейді.
- Аз сөзбен көп мағына береді.
4) Мақал мен мәтелдің айырмашылығы
| Мақал | Мәтел |
|---|---|
|
«Әке – асқар тау, шеше – қайнар бұлақ, бала – жағасындағы құрақ.» Құрылысы: көбіне 2–3 бөлімді. Ой: ашық, анық айтылады. Мазмұны: ақыл-өсиет, түйін береді. |
«Аузы күйген үріп ішер.» Құрылысы: көбіне 1 бөлімді. Ой: ишара, тұспал түрінде беріледі. Мазмұны: эмоциялық реңкі басым болуы мүмкін. |
|
«Бидайдың кеудесін көтергені – дақылының жоқтығы, жігіттің кеудесін көтергені – ақылының жоқтығы.» |
«Біреу тоңып секіреді, біреу тойып секіреді.» |
|
«Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.» |
«Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда.» |
Талдау сұрақтары
- Құрылысы жағынан талдап көріңдер.
- Айтылар ой қалай беріледі?
- Мазмұны жағынан қалай түйінделеді?
V. Оқулықпен жұмыс
«Талдай білген ұтады»
127-жаттығу: мақалдарды бір бөлек, мәтелдерді бір бөлек көшіріп жазу.
VI. «Кімнің ойы ұшқыр?» ойыны
Оқушылар түрлі түсті парақшаны таңдайды. Парақшада берілген суретке сүйеніп жұмбақ құрастырады, бір-біріне жасырып шешуін табады. Жауабын үш тілде айтады және сол жауапқа қатысты мақал-мәтел ойластырады.
VII. «Таба қойшы, білгішім!» ойыны (жұптық жұмыс)
- Үш мақал-мәтел жазыңдар: оның біреуі әдейі қате (жалған) болсын.
- Жазғандарыңды көршілеріңе беріңдер.
- Үшеуінің ішінен дұрыс емес нұсқаны талқылап табыңдар.
VIII. Сәйкестендіру әдісі
| Мақал-мәтел | Тақырыбы |
|---|---|
| Білім – ырыстың тізгіні, жер – ырыстың кіндігі | Оқу, білім туралы |
| Отан үшін отқа түс, күймейсің | Отан туралы |
| Нар тәуекел – ер ісі | Ерлік, батырлық туралы |
| Ырыс алды – ынтымақ | Бірлік, ынтымақ туралы |
| Жігітті жолдасынан таны | Достық, жолдастық туралы |
| Еңбек түбі – береке | Еңбек туралы |
| Тамшыдан тама-тама дария болар | Үнемшілдік туралы |
| Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер | Ата-ана туралы |
IX. «Ойнайық та, ойлайық» (сұрақ-жауап)
1. Өз елің – алтын (қандай?) бесік
Жауабы: бесік
2. Ел қариясы – (кімнің?) елдің қазынасы
Жауабы: елдің
3. Ер қанаты – (не?) ат
Жауабы: ат
4. Қанша тал кессең, сонша тал егуің керек. (бір, он)
Жауабы: бір
5. Адамның несі қорқақ, несі батыр? (көз, қол)
Жауабы: көз
6. Ашу не? Ақыл не? (дұшпан, дос)
Жауабы: ашу – дұшпан, ақыл – дос
7. Нені ексең, тегін ішесің? (егін)
Жауабы: егін
8. Кім сыртыңнан мақтайды, кім көзіңе мақтайды? (дос, дұшпан)
Жауабы: дұшпан сыртыңнан, дос көзіңе
9. Өнерлі мен өлеңшінің несі алтын? (қолы, сөзі)
Жауабы: өнерлінің қолы алтын, өлеңшінің сөзі алтын
10. Асықпаған не істейді?
Жауабы: арбамен қоянға жетеді
X. Семантикалық карта
Сабақта меңгерілген білімді қорытындылау үшін оқушыларға семантикалық карта ұсынылады. Мақсат — берілген мысалдарды тұрақты тіркес, мақал, мәтел түрлеріне ажырату.
| Мысал | Түрлері (таңбала) |
|---|---|
| Тайға таңба басқандай | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Қалауына тапса, қар жанады | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Қыздың жиған жүгіндей | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Ит ашуын тырнадан алады | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Әзіл айтсаң да, әділ айт | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Олақтан салақ жаман | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Баяғы жартас – бір жартас | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Айы оңынан туды | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
| Көппен көрген ұлы той | Тұрақты тіркес / Мақал / Мәтел |
Қорытынды үшін үлгі мақал: «Көп оқыған білмейді, көп тоқыған біледі.»
XI. Бекіту және қорытынды ой
Мақал-мәтелдердің тәрбиелік тағылымы ұшан-теңіз: олар ойды нақтылауға, сөзді орнымен айтуға, тапқырлық пен тіл мәдениетін дамытуға көмектеседі. Аз сөйлеп, көп тыңдайтын, оқып-білімі мен түсінігін байытатын бала ғана өмірден өз сыбағасын алады. Шынайы білімді адам орнымен сөйлейді, ізеттілігі артады. Сондықтан білім — бәрінен артық. Ел болашағы — білімде, ал Қазақстанның болашағы — сендерсіңдер.
«Білім қоржыны» тапсырмасы
Оқушылар жүрекше қағазға өз тілектерін жазып, білім қоржынына салады. Қоржын сый ретінде мақал-мәтелдер жинағын жазатын шағын кітапша ұсынады.
XII. Үй тапсырмасы
131-жаттығу
XIII. Бағалау (өзіндік бағалау)
Оқушының аты-жөні: ___________________________
| № | Бағалау мазмұны | Төмен | Орта | Жоғары |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Менің бүгінгі тақырыпқа өз бетімше дайындығым | □ | □ | □ |
| 2 | Бүгінгі жаңа тақырыпты игеруім | □ | □ | □ |
| 3 | Бүгінгі сабаққа қатысуым | □ | □ | □ |