Қазақ тілі - асыл қазынам

Менің «Қазақстан» деген кең-байтақ туған өлкем бар. Егер биік таудың басына шығып қарасаң, көз тоймайтын сұлу табиғатын көресің: ұшы-қиыры жоқ сайын дала, көгілдір орман-тоғайлар, ақбас Алатаулар, шалқар көлдер — бәрі де қазақ елінің көркін ашады.

Қазақстан табиғаты десе, ең алдымен Оқжетпестің тасты жарып өскен қарағайлары, мөлдір Бурабай көлі және Жұмбақтас еске түседі. Ақбас Жоңғар Алатауының сілемдері мен тұп-тұнық Алакөл де табиғатымыздың сұлулығын әлемге әйгілеп тұр.

Ал Алтай ше? Небір ғажайып көріністер Алтай маңында екені айқын: қия жартастарда айбат шеккен арқарлар, көкте қалықтаған қыран, орманға толы құстар мен аңдар — бәрі Қазақстан табиғатына ерекше сән береді.

Баянауылдың жайқалған көк кілемі, Көкшетаудың мың бұралған биші қайыңдары, Жайық өзені мен Каспийдің асау толқындары — бәрі де туған елім Қазақстанға теңдессіз ажар береді.

Эколог мамандығы — өте маңызды әрі жауапкершілігі мол кәсіп. Табиғаттағы сан алуан өзгерістерді зерттейтін ғылымдардың бірі — экология.

Егер мен эколог болсам, табиғат аясына, өзен-көлдерге демалуға барған адамдар қалдырған қоқысты жинауды ұйымдарда да, мектептерде де жүйелі түрде ұйымдастырар едім. Себебі көпшілік демалған жерін ластап, қалдықтарын шашып кететіні және өрт қауіпсіздігін сақтай бермейтіні белгілі.

Сонымен қатар көп ағаш отырғызып, орманды көбейтіп, бау-бақша егер едім. Өйткені өсімдіктер адам денсаулығына пайдалы, ал таза ауа — бәрімізге ортақ қажеттілік.

Адамдар үй ішінде де көбірек гүл өсірсе деймін: бұл оттегіні көбейтіп, көңіл күйді де жақсартады.

Қазір мұхиттарға, өзен-көлдерге түрлі жуындылар жиі төгіледі. Егер мен эколог болсам, сол лас суды тазартатын тиімді құралдар ойлап табуға үлес қосар едім. Сонда судағы балықтар да жаппай қырылмас еді.

Дала жануарларына келетін зиянды тоқтату үшін де нақты шаралар қажет. Мен қорықтар санын көбейтіп, табиғатты қорғау мәдениетін күшейтуге күш салар едім.

Қазақ тілі — асыл қазынам. Ол өте бай, көркем, икемді әрі құлаққа жағымды тіл деп ойлаймын. Мен үшін қазақ тілі — биік тау сияқты: шыңына шығу оңай емес, бірақ өрмелей бастаған сайын қызығы арта береді.

Әр адам ана сүтімен бірге ана тілін бойына сіңіреді. Ана сүті қандай ақ, таза болса, тіліміз де сондай таза болуы керек. Сонда ғана өзге жұрт бізге құрметпен қарап, өзге елдермен тереземіз тең болады.

Қазақтың ұлы ақыны әрі ойшылы Абай Құнанбайұлы қазақ тіліне мол еңбек сіңірді. Ал қырғыз ақыны Сарноғаев: «Ана тілін сүймеген адам, халқын сүйіп те жарытпайды», — деп айтқан.

Дүние жүзінде шамамен 5651 тіл бар делінеді. Қазақ тілі сол тілдердің ішінде 70-орында. Бұл жаман көрсеткіш емес. Қазақстан жас мемлекет, алда мүмкіндігіміз көп.

Ана — бүкіл әлемнің әдемілігі мен тіршіліктің мәнін өзіне сыйғызған ұғым. Ана сөзінің аясында асыл, аяулы, ардақты сезімдер тоғысады. Аналар әлеміне мейірім шуағы мен даналық нұры тән.

Анасыз өмір — тұзсыз ас сияқты. Бесіктегі балаға айтылған бесік жыры — үлкен тағылым: салт-дәстүр мен тәрбиенің бастауы. Әр адам ар-ұятты, адамгершілікті ананың ақ сүтімен бірге бойына сіңіреді.

Мен де өз анамнан адалдықты, мейірімділікті, қайырымдылықты, инабаттылықты үйрендім. Ол бізге кейде ақылшы ана, кейде қатал ұстаз, кейде жақын құрбы сияқты.

Қазіргі кезде кейбір балалар анасының сөзін тыңдамай, қадірін түсінбей жатады. Менің ойымша, бұл дұрыс емес: ана — әр адамға біреу-ақ.

Тіл — тек оқитын кітап қана емес. Ол халықтың жаны, қуанышы мен қайғысы, байлығы. Халықтарды жақындастыратын да, табыстыратын да, қажет болса араздастыратын да — тіл.

Тіл бізге ананың дауысындай, ақ сүтіндей, күнделікті нанымыздай, туған жердің ауасындай қажет. Осы баға жетпес тіліміздің арқасында тәуелсіз ел болып отырмыз.

Ең маңыздысы — ана тіліміздің жойылып кетпеуіне әрқайсымыз үлес қосуымыз керек. Алайда өзіміз қазақ бола тұрып, ана тілімізде сөйлей алмайтын, тіпті түсінбейтін жастардың да бар екені ойландырады.

Бұл — қоғамды алаңдататын мәселе. Ана тілін қадірлеу тек ұранмен емес, күнделікті таңдаумен, дағдымен, жауапкершілікпен нығаяды.

Шынында да әке — өмірдің шырағы, ана — өмірдің шуағы. Әр адам әке-шешесін сағынады, оларсыз өмірді елестету қиын. Ал ата-анасыз өсіп жатқан жетім сәбилерге қаншалық ауыр екенін ойласақ, жүрек шымырлайды.

Кейде ата-анасын тыңдамайтын балалар да кездеседі. Ондай кезде әке мен шешенің қадірі сезілмей қалады. Ал шын мәнінде, адамның бар байлығы — оның отбасы.

«Ананың қарызын Меккеге үш рет арқалап апарсаң да өтей алмайсың» деген нақыл бар. Адам қанша жасқа келсе де ата-ананың орны бөлек. Мен алғысымды сабағымды жақсы оқып, үлкенге құрмет көрсетіп, кішіні сыйлап, тәрбиелі азамат болуыммен білдіргім келеді.

Біздің үйде Сұрмойнақ деген тазы ит бар. Оны кішкентай кезінде әкем екеуміз далада тауып алғанбыз. Әлі есімде: нөсер жаңбыр жауып тұрған. Біз егін басынан үйге қарай жүгіріп келе жатқанда, үсті-басы малмандай су болған кішкентай күшік бүрісіп отыр екен. Қыңсылауға да шамасы жоқ.

Жанымыз ашып, оны көтеріп үйге әкелдік. Жылы үйге кірген соң да біраз уақыт қалтырап отырды. Алдына қойған тамақты таласып жегеніне қарап, аш жүргенін түсіндік. Біраздан кейін бойына жан кіріп, үйді айнала қарап шықты да, ең жылы жерді тауып, сол жерге барып жатты.

Біз оған Сұрмойнақ деп ат қойдық. Содан бері ол бізге бауыр басып кетті. Қазір ол қой бағуға көмектеседі, сиыр айдап әкелуге жәрдем береді, кейде бізбен бірге суға да барады. Үйге бөтен адам келсе, бірінші болып хабарлайтыны да — сол.

Бос уақытымызда бірге ойнаймыз. Мен итімді жақсы көремін. Ол — менің ең жақын досым.

Мен Абай атындағы орта мектептің 4-сыныбында оқимын. Өз мектебім маған өте ұнайды. Мектеп — екінші үйіміз сияқты. Мұғалім апайымыз да екінші анамыздай: бізді жақсы көреді, әр сабақты қызықты өткізуге тырысады.

Бос уақытымда кітапханаға барғанды жақсы көремін. Қазір кітапханада жаңа оқулықтар мен әдебиеттер көбейіп келеді. Маған әсіресе ертегілер ұнайды.

Кейде сыныпта ертегіден көрініс қойып ойнаймыз. Біреудің рөлін сомдау өте қызық: мұғаліміміз де кейде қоян, кейде аю болып ойнай алады. Мен де өскенде актриса болғым келеді.

Жазда күн жылынады. Күн нұрын шашып, айнала құстардың үніне, балалардың күлкісіне толады. Балалар көлге шомылуға, жидек теруге барады. Маған осының бәрі ұнайды.

Мен қабат-қабат киім кимей, жеңіл киінгенді жақсы көремін. Сондықтан да жазды жақсы көремін. Бұл мезгілде көбелектер гүлден гүлге қонып, қалықтап жүреді. Кейде көбелекті ұстап алып, қанатының әдемілігіне қызығып қарап тұрамын да, қайта ұшырып жіберемін.

Айтпақшы, көбелектер құстардан қорғану үшін айла жасайды екен: ақ көбелек ақ гүлге, қызыл көбелек қызыл гүлге қонады. Сонда оларды, мысалы, қарлығаш бірден байқамай қалады.

Дегенмен, ылғи жаз бола берсе, біз күзді аңсайтын едік. Әр мезгілдің өз орны, өз әсемдігі бар.

Табиғат — туған елдің тынысы; тіл — ұлттың жаны; ана мен әке — өмірдің шамшырағы. Осы құндылықтарды қадірлеу күнделікті әрекеттен басталады: қоқыс тастамау, ағаш егу, ана тілінде сөйлеу, ата-ананы құрметтеу, білімге ұмтылу.