Тәрбие - екі жақты процесс
Білім беру жүйесіндегі өзекті түйткілдер
Қазақстандық білім беру жүйесі әлемдік білім беру кеңістігінде лайықты орын алуға кедергі келтіріп отырған ескірген әдіснамалық база, құрылым және мазмұн жағдайында дамып келеді. Білім беру мазмұны көбіне фактіні меңгерту деңгейінде қалып, білім алушыларды қоғам өміріне құзыретті, жауапты және шығармашылық тұрғыдан қатысуға жеткілікті дәрежеде бағдарлай бермейді.
Білім беруді басқарудың бірыңғай жүйесінің аймақтық деңгейде орнықпауы, сондай-ақ білім бөлімдеріндегі мамандардың штаттық санының жеткіліксіздігі басқарудың тиімділігіне теріс әсер етеді.
Назарда ұсталатын бағыттар
- Мазмұнды білімнен құзыреттілікке бағыттау, оқушының өмірлік дағдыларын дамыту.
- Басқару жүйесін күшейту, кадрлық ресурсты толықтыру.
- Мектепке дейінгі тәрбиенің сапасын көтеру және қолжетімділікті теңестіру.
Мектепке дейінгі білім: қолжетімділік пен модельдердің әртүрлілігі
Дамыған мемлекеттердің көпшілігі мектепке дейінгі білімге тең дәрежеде қол жеткізуге жағдай жасайды. Бұл үрдіс тек қаржыландыру көлемімен өлшенбейді, сонымен қатар мектепке дейінгі тәрбиенің әртүрлі модельдерін қалыптастырудан көрінеді: толық күнді және қысқа күнді топтар, аналар мектебі, бөбектерге арналған бағдарламалар, 3–5 жас аралығына бейімделген мектептер, ойын топтары, балаларға қарау және күту топтары.
Икемді формат
Толық және қысқа күнді топтар ата-ананың жұмысына, баланың бейімделуіне және отбасының қажеттілігіне қарай таңдау мүмкіндігін береді.
Ерте қолдау
Бөбектерге арналған бағдарламалар баланың даму қарқынын ескеріп, ерте жастан тілдік, әлеуметтік және эмоциялық дағдыларды қалыптастыруға көмектеседі.
Қауымдастыққа жақын
Ойын және күтім топтары шағын ортада қауіпсіздік пен қамқорлықты күшейтіп, әлеуметтік байланыстарды табиғи түрде дамытады.
Адамгершілік-рухани тәрбие: жаңа кезеңнің басты талабы
Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселелерінің бірі — жас ұрпаққа адамгершілік-рухани тәрбие беру. Құнды қасиеттерді бойға сіңіру, рухани бай тұлғаны қалыптастыру баланың туған кезінен басталуы тиіс. Халық даналығы да мұны бекер айтпаған: «Ағаш түзу өсуі үшін, оған көшет кезінде көмектеседі; үлкен ағаш болғанда түзету қиын».
Тірек құндылықтар
Тәрбие — екі жақты үдеріс
Тәрбие — екі жақты үдеріс: бір жағынан, ата-ана мен педагогтің баланың дамуына белсенді ықпалы; екінші жағынан, тәрбиеленушінің өз белсенділігі, оның қылықтары, сезімдері және қарым-қатынас мәдениеті. Сондықтан педагог белгілі бір мазмұнды жүйелі іске асырып, адамгершілік ықпалдың әртүрлі әдістерін қолдана отырып, атқарылған жұмыстың нәтижесін және баланың жетістіктерін мұқият талдауы қажет.
Баланың өмірге белсенді көзқарасы көбіне ата-ана арқылы қалыптасады. Тәрбие мен оқыту жұмысының мазмұны мен формалары баланың жас және жеке мүмкіндіктерін ескеріп нақтылануы керек.
Күнделікті өмір арқылы
Адамгершілікке және еңбекке тәрбиелеу күнделікті тұрмыста, үлкендер ұйымдастыратын қарапайым тапсырмаларда, ойын мен оқу әрекетінде жоспарлы түрде жүзеге асады.
Мазмұнды қарым-қатынас арқылы
Тәрбиеші мен баланың мазмұнды диалогы, бірлескен іс-әрекет, қоғамдық өмір құбылыстарын тану, балалар әдебиеті мен өнер туындыларымен танысу — құндылықтарды бекітудің табиғи арнасы.
Балабақша бағдарламасы және педагог тұлғасының ықпалы
Балабақшадағы тәрбие бағдарламасы мектепке дейінгі жастағы балалардың жан-жақты дамуын және мектепке дайындығын көздейді. Бағдарламаны жүзеге асыруда педагогтің тұлғалық үлгісі шешуші рөл атқарады: оның тәртібі, іс-қимылы, балалармен және ересектермен қарым-қатынасы бала үшін өлшемге айналады.
Педагогтің ықпалы неғұрлым белсенді болып, баланың сезім әлемін жан-жақты қамтыған сайын, ерік-жігерін жұмылдырып, санасына терең әсер етеді. Мектепке дейінгі жастағы баланың рухани-адамгершілік дамуы балабақша мен отбасы арасындағы байланыс нығайған сайын нәтижелі болады.
Ойын мен еңбек: қасиеттерді қалыптастыратын орта
Әрбір бала белгілі бір міндетті орындауы үшін оның мүмкіндігіне сай ерекше жағдай жасалуы керек. Ойында ұнамды әдеттер, өзара қарым-қатынас, адамгершілік сезімдер қалыптасады; еңбекте — еңбекқорлық, үлкендер еңбегін құрметтеу, ұйымшылдық, жауапкершілік, парыз сезімі, сондай-ақ патриоттық түсініктер бекітіледі.
Нәтижесі қандай?
Балаларда ортақ пайдалы іске ұмтылу, бірге ойнау, бірлесіп шұғылдану, ортақ мақсат қою және оны іске асыруға қатысу дағдысы пайда болады. Бұл баланың қоғамдық бағытын айқындап, өмірге белсенді ұстанымын біртіндеп қалыптастырады.
Адамгершілік тәрбиенің негізгі міндеттері
Мектепке дейінгі жаста балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі міндеттері төмендегідей түйінделеді:
Ізгілік пен қамқорлық
Кеңпейілділік, қайырымдылық, жақын адамдарға жанашырлық таныту және тұрмыстың қарапайым ережелерін саналы орындау.
Ұжымдық қарым-қатынас
Құрбыларымен өзара сыйластыққа негізделген қатынас құру, ортақ істі бірлесе атқаруға үйрену.
Отаншылдық және құрмет
Отанға сүйіспеншілік, әртүрлі ұлт өкілдерін қадірлеу және сыйлау, мәдениетаралық әдептілік.
Осы міндеттер жүйелі орындалса, мейірімділіктің негізі қаланып, немқұрайдылыққа, айналаға селқос қарауға жол берілмейді. Қарапайым әдеттерді тәрбиелеу арқылы педагог баланың істі шын ниетпен әрі саналы атқаруына қол жеткізеді: сыртқы ұнамды мінез ішкі құндылыққа айналады.
Ертегінің тәрбиелік қуаты және халық педагогикасы
Атақты педагог В.А. Сухомлинский: «Бала кезде, үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін де ертегіден алады», — деп атап өткен.
Мектепке дейінгі тәрбие баланың сана-сезімін, мінез-құлқын қалыптастыруды қамтиды. Адалдық пен шыншылдық, кішіпейілділік, қарапайымдылық пен сыпайылық, үлкенді сыйлау мен ибалық — адамгершілік тәрбиесінің жүйелі түрде сатыланып қалыптасатын қырлары.
Тәрбиенің әр құрамдас бөлігінің ерекшелігін жетік білетін ұстаз халық педагогикасын, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты терең меңгеріп, оны өркениетті өмір талаптарымен сабақтастыра отырып, білім берудің барлық кезеңінде орынды пайдаланғаны дұрыс.
Отбасының рөлі және ата-анамен серіктестік
Ата-ананың болашақ ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілігі ұрпақтан ұрпаққа жалғасады. «Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөздің мәні де осында: ата-ананың күнделікті іс-әрекеті бала үшін ең әсерлі сабақ. Балалар үлкендер не айтса соны қайталап, не істесе соны істеуге ұмтылатыны белгілі.
Сондықтан баланың айналасында жақсылыққа ұмтылатын, игі істерге бейім адамдардың болуы — оның адамгершілік тәрбиесінің қуатты қайнар көзі. Мектепалды даярлық сыныбында ата-анамен тұрақты байланыс орнатудың маңызы баланың бастауышта өзін-өзі ұстауына, өз ісіне жауап беруіне және білім алудың қажеттілігін түсінуіне тікелей ықпал етеді.
Ата-анаға практикалық бағдар
- Баланың әрбір жетістігін дер кезінде қолдау және мадақтауды өлшеммен қолдану.
- Қиналған сәтте көмектесу, бірақ мәселені бала орнына шешіп бермеу.
- Өздігінен ойлануға, таңдау жасауға және жауапкершілікті сезінуге мүмкіндік беру.
Баланың дербестігі: табысқа жеткізетін дағды
Мектепалды даярлық кезеңінде баланың табысқа жетуін ұйымдастыруда Мария Монтессоридің «Менің өздігімнен жол табуыма көмектесіңізші» деген ұстанымы өзекті. Ересек адамға таныс, жеңіл көрінген дүниенің бала үшін жаңа әлем екенін ұмытпау қажет: ол қоршаған ортаны танып, заттар мен құбылыстар туралы алғаш рет жүйелі мәлімет жинайды.
Егер ата-ана баланың өздігінен ойлануына мүмкіндік бермесе, кейін бала дайын шешімге ғана сүйеніп, күш жұмсаудан қашқақтауы мүмкін. Жас өспірім адамгершілік қасиеттерді насихаттан гөрі шынайы үлгіден, көріп-сезінген қатынастан алады. Сол себепті жалпыадамзаттық құндылықтар баланың өзін-өзі тануына, өз бағытын айқындауына жағдай жасайтын тәлім-тәрбие арқылы орнығуы керек.
Қорытынды ой: мәдениет, еңбек және құрмет
Жақсы адамгершілік қасиеттердің түп негізі отбасында қаланатыны анық. Ізгілік еңбекпен ұштасқанда ғана бала бойында тұрақты дағдыға айналады. Еңбекке ынтасы бар, еңбектене білетін балаларды еңбекқорлыққа тәрбиелеу — маңызды міндеттердің бірі.
Өз халқының мәдениетін, тарихын, өнерін сүю арқылы бала басқа халықтардың тілі мен мәдениетіне, салт-дәстүріне де құрметпен қарайтын мәдениетті азамат ретінде қалыптасады. Қазақ қоғамында үлкенді сыйлау — ұлттық дәстүр. Бұл дәстүрді отбасында, мектепалды даярлық сыныбында және қоғамдық ортада сақтау әрі қастерлеу әрбір адамнан талап етіледі.
Халқымыздың тәлім-тәрбиелік мұрасы адамгершілікті, қайырымдылықты, мейірбандықты дәріптейді. Ата-бабаларымыз баланы бесігінен бастап жақсы әдеттерге баулыған — бұл бүгін де өз мәнін жоғалтпайтын өмірлік ұстаным.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту» республикалық педагогикалық журналы, №5 (2012).
- М. Меңжанова. Мектепке дейінгі педагогика.
- Біз мектепке барамыз (5–6 жас): балаларды тәрбиелеу мен оқыту бағдарламасы. Астана, 2009.