Дидактикалық ойындардың тәрбиелік мәні, баланың психологиясындағы өзгерістерді бақылау
Мектепалды сыныптарында ойын технологиясын қолдану
Қарағанды қаласы, №16 ЖББОМ мектебінің мұғалімі Тәжит Манат Жанатқызының тәжірибесінде мектепалды даярлық сыныптарындағы оқу үдерісі көбіне ойын әрекетін ұйымдастыру арқылы жүзеге асады. Мұның себебі айқын: 5–6 жастағы бала сабақ оқығаннан гөрі ойын ойнауды қалайды, зейіні тұрақсыз болады және бір іспен ұзақ уақыт шұғылдана алмайды.
Халқымыз «бала ойынмен өседі» деп бекер айтпаған. Ойын барысында баланың қарым-қатынасы кеңейеді, танымдық қабілеті артады, мінез-құлқы қалыптасады. Ойын — дамытушы құрал ғана емес, сонымен бірге білімдік, тәрбиелік және тұлғалық қалыптасуға ықпал ететін маңызды орта.
Ойынның бала дамуына ықпалы
Ойын — бала табиғатымен егіз. Ол баланың миын жаттықтыратын әрі тынықтыратын негізгі әрекет. Кейбір балалар ойында шынайы өмірді бейнелесе, кейбірі ішкі сезімін білдіреді. Ойын адамның дамуына әртүрлі әсер береді, ал балалық шақта бұл әсер ерекше күшті болады.
Мағжан Жұмабаев ойын туралы: «Ойын — баланың өз ісі. Баланың ойынына кірісуші болма. Баланы бір нәрсе бүлдірмес үшін тек шеттен бақыла» деп ескертеді. Мұндағы «бақылау» — қатал қадағалау емес, баланың табиғи әрекетіне кедергі келтірмей, қауіпсіздік пен дамуға жағдай жасау.
Ойынның дамуына ықпал ететін факторлар көп: ересектердің дұрыс бағыт беруі, ойыншықтар мен көрнекіліктер, баланың өсетін ортасы, балалар ұжымы, тәрбиелік ықпал және т.б. Дегенмен ойын тек әрекет қана емес — ол балалар мен ересектерге ортақ қызығушылық, рахат пен қанағат сезімін сыйлайтын әлеуметтік-мәдени құбылыс.
Балалар ойынының өзгеріп отыруы жас және дара ерекшеліктерге байланысты. Ойын түрлері сан алуан: сюжеттік-рөлдік, қимыл-қозғалыс, драматизация, музыкалық, дидактикалық, құрастыру, ұлттық, спорттық, дамытушы ойындар. Әрқайсысының мазмұны, ережесі, тәртібі және білімдік, тәрбиелік, дамытушылық функциялары бар.
Педагогикалық көзқарастар және ғылыми тұжырымдар
- А.С. Макаренко: бала үшін ойынның маңызы ересек адам үшін еңбек пен қызметтің маңызымен тең; бала ойында қандай болса, ертең жұмыста да көп жағдайда сондай болады.
- А.М. Горький: «Ойын арқылы бала дүниені таниды».
- А.С. Сухомлинский: ойын — дүниеге қарай ашылған «жарық терезе»; ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы толық жүзеге аспайды.
- Л.С. Выготский, А.Н. Леонтьев, Д.Б. Эльконин: ойын — баланың өзіндік өмірі; ондағы тәжірибе оқу әрекетінің негіздерін қалайды.
- Халық даналығы: «Ойлы бала ойыннан өседі».
Ойын туралы әртүрлі теориялар қалыптасқан: біреулер оны демалыс пен энергияны шығару құралы ретінде, енді біреулер тіршілікке, еңбекке, әлеуметтік әрекетке дайындайтын механизм ретінде түсіндіреді. Бірақ ортақ қорытынды біреу: ойын — баланың әлемді тануына, өз-өзін көрсетуіне, әлеуметтік тәжірибе жинақтауына мүмкіндік беретін қуатты құрал.
Дидактикалық ойын: мақсат, талап және мазмұн
Педагогикалық ойындар — педагогикалық үдерісті ұйымдастырудың тиімді құралы. Олардың басты ерекшелігі — нақты мақсат пен міндеттің болуы, оқу-танымдық бағыттылығымен сипатталуы.
Оқытудың белсенді тәсілдерінің ішінде дидактикалық ойындар ерекше орын алады. Олар балаларға тән оқыту формасы ретінде оқу мазмұнын ойын әрекетімен кіріктіріп, баланың танымдық белсенділігін арттыруға қызмет етеді.
Негізгі талаптар
- Ойынға бөлінген уақыт баланы жалықтырмайтындай болуы.
- Тақырыптан ауытқымай, мазмұнын ашуға қызмет етуі.
- Қажетті материалдар мен көрнекіліктер алдын ала дайындалуы.
- Білімдік және тәрбиелік мәні айқын болуы.
- Сыныптың барлығы қамтылып, ереже мен тәртіп түсінікті болуы.
Мазмұндық қағидалар
- Бағдарлама материалына және нақты сабақ мақсатына сай болуы.
- Тапсырмаларды әртүрлі тәсілмен орындату, тәрбиелік ықпалды күшейту.
- Нақты, қысқа, қызықты және тартымды болуы.
- Материалдар қарапайым, тез дайындалатын болуы.
- Нәтижелер міндетті түрде қорытындылануы.
Дидактикалық ойын барысында есту, көру, сезіну, қабылдау үдерістері дамиды. Балалардың ептілігі, қимыл үйлесімділігі артып, кеңістік пен уақытты бағдарлауға үйренеді. Сонымен қатар тәртіптілік, ойын ережесіне бағына білу, ынтымақтаса әрекет ету сияқты адамгершілік сапалар қалыптасады.
Сабақтарда қолданылатын ойындарға мысалдар
Математика
- Санамақ ойындары
- Жұмбақ ойындары
- «Тізбек»
- «Поезд»
- «Көрші-көрші»
- «Мынау кімнің үйі?»
- «Допты қай ойыншыға беру керек?»
- «Керекті санды қой»
- «Айға кім бұрын жетеді?»
- «Есептеуіш машиналар»
- «Десанттар»
- «Аң патшасы»
- «Ханталапай»
- «Қасқыр мен қой»
- «Теңге алу»
Геометрия элементтері: «Геометриялық эстафета», «Ою құрастыру», «Фигураны тап», «Бірден сызып шық», «Себеттегі сәбіздер» және т.б.
Сауат ашу, тіл дамыту, көркем әдебиет
- «Буыннан сөз құрайық»
- «Алма бағы»
- «Қағып ал»
- «Сиқырлы сөздер»
- «Орамал тастамақ»
- «Дүкен»
- «Орныңды тап»
- «Хаттың иесі кім?»
- «Күн мен түн»
- «Баспалдақ»
- «Сыр сандықты ашып қара»
Қоршаған ортамен таныстыру
- «Алақай-ау, алақай!»
- «Ала қанат сауысқан»
- «Ұя жасайық»
- «Зымыран»
- «Балық аулау»
- «Нышандар»
- «Қоянға көмектес»
- «Саңырауқұлақ жинайық»
- «Кім қайда мекендейді?»
- «Шанамен сырғанайық»
- «Үйректерге көмектес»
Ойын технологиясы мектепалды даярлық сыныптарында кең таралған. Ойындарды әр сабақта мақсатқа сай түрлендіріп қолдануға болады. Көрнекіліктер тартымды әрі қолжетімді болғанда балалар белсенді қатысады.
Қорытынды
Ойын оқу үдерісін ширатады, баланың оқуға деген ынтасын арттырады, сабақты қызықты әрі нәтижелі етеді. Ойын — белгілі бір қабілеттердің бірлігі; оны шартты түрде мынадай құрамда көрсетуге болады: зейін + қабылдау + ес + ойлау + пайымдау.
А.Байтұрсыновтың қағидасы да өзекті: баланы ойынға үйрету, ойынға қатыстыру арқылы «ойыны қайсы, үйретуі қайсы» екенін айырмастай, сезбестей етіп оқыту қажет. Ойын — үйретудің ерекше әдісі: ол мәжбүрлемейді, баланың өз еркімен және ықыласымен орындалады.
1) Баланы тануға көмектеседі
Ойын баланың жас ерекшелігін, психологиясын, мінез-құлқын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
2) Жауапкершілік пен ұйымшылдықты арттырады
Топтық ойындарда бала өз үлесінің маңызды екенін ұғынады, тапсырманы ынтамен орындауға тырысады. Бауырмалдық, жанашырлық, ізеттілік, үлкенді сыйлау, кішіге қамқорлық сияқты қасиеттер қалыптасады.
3) Білімді жеңіл меңгертеді
Ойын арқылы оқу материалы түсініктірек болады, тереңірек меңгеріледі және ұзақ уақыт есте сақталады; сабаққа қызығушылық күшейеді.
Дидактикалық ойындарды тиімді қолдану арқылы оқушылардың рухани дүниесін ізгілендіруге, жеке тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруға жол ашылады. Ұлттық педагогика негізінде оқыту балаларды өз халқын сыйлауға, туған тілін құрметтеуге тәрбиелейді; өзара қарым-қатынаста кішіпейілділік, әдеп сақтау, сыпайы сөйлеу дағдыларын қалыптастырады. Соның нәтижесінде балалардың тіл мәдениеті де жүйелі түрде жетіледі.