Қазақша рефераттар

Алтын Орда әдебиеті деп аталу себебі

Сабақ жоспары

Мақсаттар мен мазмұн: Рабғузи мұрасы арқылы адамгершілік идеясы

Бұл сабақта оқушылар Рабғузидің «Қиссас-ул әнбиа» жинағындағы хикаялар арқылы ортағасырлық түркі әдебиетінің дүниетанымын танып, ізгілік, адалдық, еңбекқорлық сияқты құндылықтардың көркем мәтінде қалай берілетінін талдайды.

Білімділік

Рабғузи қиссаларының мазмұны, негізгі тақырыбы мен идеясы туралы ұғым қалыптастыру; адамгершілік туралы түсінікті кеңейту.

Дамытушылық

Ислам дәуірі әдебиеті өкілдерінің өмірі мен шығармашылығы, шығармаларындағы идеялар туралы өзіндік қорытынды жасау дағдысын дамыту.

Тәрбиелік

Ұлы мұраларды оқу арқылы адамгершілікке, адалдыққа, ізгілікке, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Психологиялық дайындық

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. М. Қашқаридің өмірі мен шығармашылығы туралы айту
  2. М. Қашқари жинаған мақал-мәтелдерді жатқа оқу

III. Жаңа білімді меңгерту

1) «Алтын Орда әдебиеті» атауының мәні

Бұл дәуірден он шақты ескерткіш жеткенімен, сабақта негізінен Рабғузи мен Сәйф Сараи шығармаларына басымдық беріледі.

2) Алтын Орда мемлекеті туралы

Қазақстан аумағында XIV ғасырда Алтын Орда мемлекеті қалыптасты. XIII–XIV ғасырларда Шыңғыс хан құрған ұлысқа қазіргі Қазақстан, Орта Азия, Солтүстік Иран, Кавказ, Қырым аймақтары қарады. Қазақ жері сол кезде Дешті Қыпшақ аталып, Шыңғыстың үлкен ұлы Жошының иелігінде болды. Мемлекеттің астаналары — Сарай және Сарайшық.

XIV ғасырда Алтын Орда Көк Орда және Ақ Орда болып екіге бөлінді. XV ғасырда Көк Ордадан Қазақ Ордасы бөлініп шығып, дербес Қазақ хандығы құрылды.

3) Әдебиеттегі нәзирагөйлік бағыт

Алтын Орда жұртының тілі — түркі, діні — ислам болды. Әдебиет нәзирашылдық (нәзирагөйлік) дәстүрмен дамыды. Нәзира араб тілінде «жауап» деген мағынаны білдіреді: бір ақынның екінші ақынға ортақ тақырыпта жазған көркем жауабы, шеберлік жарысы.

Ортақ тақырыптардың өзегі көбіне Құран хикаялары болды. Мысалы, «Жүсіп–Зылиха» сюжетін ондаған ақын қайта жырлаған.

4) «Қиссас-ул әнбиа» (1310) жинағы

Алтын Орда дәуірінен жеткен маңызды мұралардың бірі — «Қиссас-ул әнбиа» (1310). Бұл кітапта шығыс ертегі-аңыздары, мифтік сюжеттер, шағын әңгіме-хикаялар мен өлеңдер топтастырылған.

Жинақта көне Вавилон мифологиясымен сабақтас көптеген дәстүрлі сюжеттер кездеседі: дүниенің жаратылысы, топан су, Адам ата мен Хауа ана оқиғалары және басқа желілер.

5) Миф ұғымы

Миф — алғашқы қауымдық қоғам адамдарының дүние мен жаратылыс туралы түсінігін жеткізетін, ұрпақтан-ұрпаққа тараған қалыптасқан әңгімелер жүйесі. Мифтерде көптеген халықтарға ортақ сюжеттер жиі кездеседі: жер-дүниенің алты күнде жаратылуы, Адам ата мен Хауа ана оқиғалары, топан су туралы хикаялар.

Миф құрамында кейде ерте дәуірде болған оқиғалардың шындық дәні сақталуы мүмкін.

6) Рабғузи және түркіше мифтердің көне нұсқалары

Рабғузи — Алтын Орда дәуірі әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі. Оның қиссалары (1310) табиғат пен дүние құбылыстары, жаратылыстың пайда болуы, халифтер, пайғамбарлар, Адам ата, Жер ана, Көк, Ай мен Жұлдыз, шайтан мен періште секілді тақырыптарды қамтитын шығыстық сюжеттегі хикая-аңыздар мен өлең-жырлар жинағы ретінде танылады.

Мазмұндық арқау

Қоғамдық өмір, тарихи оқиғалар, ізгілік пен зұлымдық, адамгершілік пен жауыздық, достық пен қастық.

Танымдық мән

Түркі тіліндегі көне мифтік түсініктердің ерте қабаттарын сақтауы.

Құрамы

Жинақта барлығы 79 хикая бар.

Хикаяларды идеялық мазмұнына қарай топтастыру

  1. Аллаһ Тағаланың Жер мен Көкті, адамзатты және бүкіл әлемді жаратқаны туралы хикаялар
  2. Пайғамбарлар, әулие-әнбиелер, сахабалар және басқа тұлғалардың өмірі мен іс-әрекеті жайындағы аңыздар
  3. Һижраның алғашқы он жылы ішіндегі тарихи оқиғаларды шежіре түрінде баяндайтын хикаялар

Мысал: «Нұх (ғ.с.)» хикаясы

Хикаяда жер бетін топан су басқаны, Нұх пайғамбардың кеме жасап, әр жануардан бір жұп алып мінгізуі баяндалады. Сонымен бірге кеменің түбін тышқан тесуі, оны жыланның бекітуі секілді бейнелі детальдар арқылы оқиға өрбиді.

Жинақта Нұх, Ыдырыс, Ибраһим, Мұса, Дәуіт, Сүлеймен, Жүсіп, Жақып, Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) туралы да танымды әрі тәрбиелік мазмұндағы хикаялар бар.

Жинаққа кіретін кей хикаялар

  • «Нұх (ғ.с.)» хикаясы
  • «Лұқман Хакім» хикаялары
  • «Харут пен Марут» хикаясы

7) Зерттелуі және аудармалары

Рабғузи мұрасын зерттеп, қазақ тіліне аударуға үлес қосқан ғалымдар мен зерттеушілер: Б. Кенжебаев, А. Қыраубаева, Н. Сағындықов.

IV. Білімді бекіту: мәтінмен жұмыс

Тапсырмалар

  • Рабғузи әңгімелерін оқу, рөлге бөліп ойнау, негізгі идеяны анықтау
  • Рабғузи хикаяларында адамгершілік идеясы қалай көрінеді?
  • «Лұқман Хакім» хикаяларындағы ой-мұрат пен тәрбиелік мәнді түсіндіру

Талдау сұрақтары

  • «Жақсы болмақ та тіл мен жүректен, жаман болмақ та тіл мен жүректен» деген ойдың түйінін аш
  • Рабғузи әңгімелерінің қайсысы қазіргі қазақ ертегілерінде кездеседі? Мәтіндермен салыстыр

Ой қорыту

  • Рабғузи әңгімелерін оқи отырып қандай шешімге келдің?
  • Өзіңе қандай мақсат қойдың?
  • «Жақсыдан үйрену, жаманнан жирену» идеясын жинақтап, әсеріңмен бөліс

V. Сабақты қорытындылау

Түркілік ортағасырлық ойшыл Рабғузи терең ойлы, мысалға бай шығармалары арқылы оқырманға өнегелі, тәлімдік үлгілер ұсынады. Ол танытқан даналық өлшемдері тек өз замандастарына ғана емес, кейінгі ұрпаққа да адамгершіліктің айқын сипаты ретінде әсер етті. Түркі тарихы мен әдебиетінің ашылмаған беттерінде жатқан осындай мұралар — бүгінгі таным үшін де құнды қазына.

VI. Үй тапсырмасы

  1. Рабғузи қиссаларын мазмұндау
  2. Әдебиет теориясы: «Миф» ұғымын жаттау
  3. «Адамгершілік — ізгі қасиет» тақырыбында ой-толғау жазу

Негізгі ұғымдар (есте сақтауға)

Алтын Орда

XIII–XV ғғ. аралығында түркі-ислам мәдениеті дамыған тарихи кеңістік.

Нәзира

Ортақ тақырыпта ақындардың бір-біріне көркем жауап жазуы, шеберлік сайысы.

Миф

Жаратылыс туралы көне түсінікті жеткізетін, дәстүрлі сюжеттер жүйесі.

Қисса

Ғибрат, өнеге беретін хикая-аңыз; адамгершілік идеясы басым жанр.