Оған қазіргі адамдардың ғылым мен техниканың жетістіктеріне, олардың болашақта адамзат өмірін түбегейлі өзгертетіне сену
Адамның өзін-өзі сұрауы және дүниетанымның тууы
Адам өзге тіршілік иелерінен ерекше: ол өзін бүкіл Дүниеден бөліп алып, оған қарсы қоя алады. «Менің осы Дүниедегі орным қандай?», «Мен бұл өмірге не істеу үшін келдім?», «Адамды Құдай не Табиғат неге жаратты?», «Бұл Дүниені адам танып, түбіне жете ала ма?» сияқты сауалдар адамның ойына қайта-қайта оралып отырады.
Қоршаған табиғаттың шексіздігі мен әсемдігі, адамның өмірінің уақытшалығы, өлім сәтінде осы өмірмен қоштасудың ауырлығы — бәрі де: «Егер бұл Дүниеге уақытша ғана келсек, онда өмірдің мәні неде?» деген сұрақты күшейтеді.
Әр адам өз ой-өрісіне, өмірлік тәжірибесіне, жалпы мәдениет деңгейіне қарай жауап іздеп, өзіне тән дүниеге көзқарасын қалыптастырады.
Дегенмен кез келген дүниетанымды философияға жатқызуға болмайды. Философия — абстрактілік ойлаудың негізінде Дүниені ұғымдар арқылы бейнелеу. «Абстракция» (лат. abstractio) — ой арқылы зат пен құбылыстың түрлі қырларын бөліп алып қарастыру. Осы тұрғыдан алғанда философия — Дүниеге деген дамыған, ұғымдық деңгейдегі көзқарас.
Мифология: адамзаттың алғашқы дүниетанымы
Дүниеге көзқарастың тарихи тұрғыдағы ең бастапқы, тұрпайы түрі алғашқы қауымдық қоғамда пайда болды. Оны мифология дейміз (грек. mithos — аңыз, баян; logos — ілім). Миф — табиғат, қоғам және адам туралы алғашқы фантастикалық түсініктер (грек. phantasia — қиял, елес).
Неге миф туды?
- Әлеуметтік дамудың төмендігі және табиғат күштеріне қарсы тұра алмау.
- Өмірлік қажеттіліктерді өтеу үшін табиғатты түсінуге деген іңкәрлік.
- Қоршаған құбылыстарды қиял арқылы игеруге талпыныс.
Миф қандай сұрақтарға жауап іздеді?
- Дүние қалай пайда болды?
- Адамды кім жаратты?
- Адам неге өледі?
- Аспан мен жер неге бөлінген?
- Тілдер неге әртүрлі?
Бүгінгі адамды мифтегі жауаптар қанағаттандырмауы мүмкін: табиғат құбылыстары сиқырлы күштер арқылы түсіндіріледі. Дегенмен мифтер — адамзаттың «балалық шағындағы» туындылар. Сол дәуірдегі адам мифтегі құдіретті күштерге ықпал ете алатынына сеніп, табиғатты қиял арқылы түсінуге және игеруге тырысты.
Мифтердің негізгі түрлері мен мазмұндық өзегі
Космогониялық аңыздар
Мифтердің үлкен бөлігін космогониялық аңыздар құрайды (грек. cosmos — әлем; genesis — пайда болу). Онда көбіне бастапқы күй хаос ретінде суреттеледі (грек. chaos — шексіз, бытыраңқы дүние). Құдіретті күштің әрекетімен хаос аспан мен жерге бөлініп, тәртіп орнығып, табиғат құбылыстары дүниеге келеді.
Синкреттілік
Миф қоғамдық сананың ең алғашқы формасы ретінде болашақтағы өнер, дін, саясат, мораль элементтерін бойында сақтайды. Сондықтан миф синкреттік сипатта (грек. synkretismos — араласқан, бөлінбеген).
Антропоморфизация
Адам мен табиғат біртұтас деп қабылданады: табиғатқа адамның қасиеттері телінеді. Заттар мен құбылыстардың «жаны, ойы, сезімі бар» деп түсіндіріледі.
Көркем бейнелеу
Мифте әлі ғылыми ұғымдар жоқ: қоршаған орта мен әлеуметтік қатынастар көркем сөз арқылы өрнектеледі.
Кейбір Шығыс халықтарының аңыздарында антропоцентрлік сарын да байқалады (грек. antropos — адам; лат. centrum — орта): «Дүниеден бұрын алып адам болған, ол өлгенде оның денесінен әлем жаралған» дейтін түсініктер соның бір мысалы.
Күн, аспан және астрология
Күн сәулесінің тіршілікке шешуші ықпалы ерте заманда-ақ байқалып, Күн құдайы табынудың басты нысандарына айналды. Түркі дүниесінде аспанға (Тәңір) табыну кең тарады: жер мен тіршілікті, адамды жаратқан — аспан құдайы деп есептелді.
Маусымдардың ауысуы, күн мен түннің алмасуы, дауыл, жер сілкінісі сияқты құбылыстар жұлдыздар мен планеталардың орналасуымен байланыстырылды. Қазіргі астрологиялық болжамдардың да тамыры осы көне түсініктерге тіреледі.
Әйел құдай бейнесі
Көп халық мифтерінде әйел құдай ерекше орын алады (қазақтағы Ұмай, гректердегі Деметра және т.б.). Бұл бейне — құнарлылықтың, жер бетіндегі тіршіліктің, молшылықтың әміршісі; аңшылыққа сәт, егін мен малға береке дарытушы күш ретінде түсіндіріледі.
Құдайлар мен адамдар: мәңгілік пен уақытшалық
Әлемдегі құдайлар мен адамдардың қарым-қатынасына арналған мифтер де өте көп. Ертедегі халықтар әрбір табиғат құбылысын тудыратын «өз құдайы бар» деп санады. Мысалы, үнді мифологиясында мыңдаған құдай бейнесі жасалған; грек мифологиясында да құдайлар әлемі аса бай.
Негізгі айырма
Құдайлар — мәңгілік, ал адам — уақытша. Мифтерде адам бірде саздан жаратылған, бірде құдай сөзінен пайда болған деп түсіндіріледі. Дегенмен кейбір аңыздар адам ізгілікпен өмір сүріп, құдайлардың мейіріміне бөленсе, мәңгілікке «жақындау» мүмкіндігі барын да ишаралайды.
Социоморфизация
Құдайлар өмірі адамдардікіне ұқсас суреттеледі: олар да қуанады, ренжиді, ғашық болады. Бұл — мифтегі социоморфизация (лат. societas — қоғам; грек. morphe — түр, форма) нәтижесі.
Батырлар хикаялары
Мифтердің елеулі бөлігі батырлар туралы: Қобыланды, Шора, Алпамыс және т.б. Батырлар — ел жадындағы өткен дәуір тұлғалары; олар өжеттігімен, күш-қуатымен айрықша сипатталып, халықты қиындықтан құтқарып, бақытқа бастайтын қорғаушы бейнесінде беріледі.
Ішкі әлемді құдай әрекетімен түсіндіру
Мифология адамның жан дүниесін, сезімін де құдай әрекетімен байланыстырады. Грек мифінде ғашықтық — Афродитаның ісі; еске түсіру — Мнемосинаның жәрдемі; шығармашылық шабыт — Музалардың демеуі. Бұл үрдіс діннің қалыптаса бастауын және адамның ішкі рухани өміріне үңілуін де аңғартады.
Мифтің ұзақ ғұмыры: Прометей мен Сизифке жаңа көзқарас
Мифология қай халықтың да мәдениетінің түп-негізі ретінде бүгінге дейін сақталып, жазушылардың, күйші-композиторлардың, мүсіншілер мен ақындардың қиялын оятып келеді. Әр дәуір миф мазмұнына өз уақытының өлшемімен баға беріп, жаңа мағына іздейді.
Прометей
Прометей туралы мифте ол Зевсті алдап, адамдарға от әкеледі, оны пайдалануды үйретеді, қолөнерге баулиды. Жаза ретінде оны биік тауға шынжырлап, күн сайын бүркіт бауырын шоқып жейді; түнде бауыры қайта қалпына келіп, азап қайталана береді.
Ренессанс дәуірінен бері Прометей бейнесі бірде адамсүйгіштік пен ержүректік нышаны ретінде, бірде табиғатқа үстемдік етудің, тәкаппарлықтың символы ретінде қайта түсіндіріліп келеді.
Сизиф
Сизиф мифінде оған құдайлар үлкен тасты таудың басына домалатып шығаруды міндеттейді. Бірақ тас жоғарыда тұрмай, қайтадан төмен домалайды; Сизиф қайта көтеруге мәжбүр.
ХХ ғасыр ойшылы А. Камю бұл мифтен адамның тағдырға қарсы ішкі еркіндігін, «әділетсіз жазаға» мойынсұнбау арқылы рухтың беріктігін көреді.
Ғылым мен техниканың дамуына қарамастан, миф жасау бүгін де тоқтаған жоқ: өзге ғаламдық саналы тіршілік туралы әңгімелер, «ұшатын табақшалар», тіпті әлеуметтік-экономикалық күйзеліс тұсында билік, элита өмірі жөнінде туатын қауесет-аңыздар — қазіргі мифтің түрлері. Мұнда да антропоморфизация басым: адам өз үміті мен қорқынышын сыртқы күштерге проекциялайды.
Дін: мифтен бөлініп шыққан жаңа көзқарас
Уақыт өте мифологиядан дін бөлініп шықты. Дін мифология сияқты синкреттілік пен фантастикалық бейнелеуге ие болғанымен, негізгі айырмасы — мифте шынайы өмір мен қиял араласа берсе, дінде «бұл Дүние» мен «о Дүние» айқын ажыратылады.
Бұл Дүние мен о Дүние
Дінде бұл Дүние өтпелі, кемшілікті, жеткіліксіз деп түсіндірілсе, о Дүние — мәңгі, әсем, бақытты, жетілген ретінде сипатталады. Ең құдіретті жасампаз — Құдай — табиғаттан жоғары және бөлек тұрады; оны ғылыми жолмен танып-білу мүмкін емес, ол адамға аян арқылы беріледі де, жан дүниеде сенім сезімін тудырады.
Сенімнің екі қыры
Сенім — белгілі бір қоғамда уағыздалатын пікірлерді дәлелдеусіз-ақ ақиқат деп қабылдау. Бұл ұғымды шартты түрде екіге бөлуге болады:
- Ғылыми сенім: ғылым мен техниканың жетістіктеріне, олардың адамзат өмірін өзгертуіне илану (сциентизм, технократизм).
- Діни сенім: күнделікті тәжірибе мен ғылыми дерекке сыймайтын, тіпті қайшы келетін түсініктерді қабылдау.
Қасиетті мәтіндер және абсолют қағидалар
Діннің негізінде Құдайдың пайғамбарлар арқылы жеткізген тұжырымдары жатады. Олар адам әрекетін, мінез-құлқын, ойлау бағытын айқындайтын абсолютті қағидалар (лат. absolutus — шектелмеген, сөзсіз). Бұл қағидалардың жиынтығы Құран, Тәурат, Талмуд, Інжіл сияқты қасиетті кітаптарда көрініс табады.
Қасиетті мәтіндерде табиғат заңдылықтарына бағынбайтын ғажайып оқиғалар суреттеледі. Ең ірілерінің бірі — адамның рухы мен жан дүниесінің өлмейтіндігі идеясы. Сонымен бірге дін адамға моральдық жауапкершілікті күшейтеді: қағидаларды бұзу — күнә; ал ізгі істер — кешірімге жол ашуы мүмкін.
Дін мен ақыл: пантеизм, деизм, атеизм
Ғасырлар бойы жиналған ғылыми білім табиғат пен қоғамды түсіндірудің жаңа мүмкіндіктерін ашып, діннің ықпалын тарылтты; сонымен қатар дінді рационалдыққа жақындатқан көзқарастар да пайда болды.
Пантеизм
Құдайды табиғаттың ішінде «ерітіп», табиғаттың өзін Құдай ретінде түсіндіру (грек. pan — бәрі; theos — құдай).
Деизм
Құдайдың рөлі әлемді жаратумен шектеледі; жаратылған Дүние әрі қарай өз ішкі заңдылықтарымен дамиды, Құдай араласпайды (лат. deus — құдай).
Атеизм
Дін қағидаларына күмәндану мен құдайды жоққа шығару ұстанымы да ерте пайда болды (грек. atheos — құдайсыз). Бүгін де атеистік дүниетаным ұстанатын адамдар аз емес.
Діннің тартымдылығы: рухани тәрбие және мораль
Діннің адамға ықпалы тек әлемді түсіндіруімен шектелмейді (мұны ғылым да атқарады). Оның маңызды қызметі — рухани тәрбие, адамдар арасындағы байланыстар мен қатынастарды реттеу. Осылайша дін моральдық нормаларды жүйелеп, оларды Құдай алдындағы борыш пен жауапкершілікке айналдырады.
Сенім арқылы моральдық құндылықтар адамның жүрегіне тезірек орнығып, мінез-құлқына әсер етеді. Ал атеистік көзқарастағы адам моральдық нормаларды саналы түрде талдап, дәлелденген сенімге айналдыруы тиіс — бұл көбіне күрделірек жол.
Қайшылық мүмкіндігі
Діннің ішінде жалпыадамзаттық құндылықтармен қатар, соларға қайшы келуі мүмкін нормалар да кездеседі. Тарихта діни соғыстардың орын алуы, қазіргі әлемдегі кейбір қақтығыстардың этникалық-діни астары — осы күрделілікті көрсетеді.
Діннің пайда болу себептері
- Абстрактылық ойлау деңгейінің өсуі: «о Дүние», «мәңгілік», «шексіздік», «ізгілік», «әсемдік» сияқты ұғымдардың қалыптасуы.
- Қоғамдағы және табиғаттағы себеп-салдарлық байланыстарды түсінуге деген өшпес іңкәрлік; мәнін толық ұқпаған соң, оны құдіретті күштермен алмастыру.
- Әлеуметтік өмірдегі зардап, езілу, зорлық тәжірибесі: шынайы құндылықтарды «о Дүниеден» іздеуге итермелеу.
- Өмірдің уақытшылығы және өлместікке ұмтылыс: мәңгі, кемел, бақытты Дүние болуы керек деген үміт.
Үш дүниежүзілік дін: ортақ өзек және ерекшелік
Христиандық
Негізгі идеясы — эсхатологиялық: тарихтың соңында Мессияның екінші келуі, тірі мен өлінің таразылануы, тозақ пен жұмақ туралы ілім. Негізгі қағидасы — сүйіспеншілік, тіпті «жауды да сүю» деңгейіне дейін көтеріледі.
Ислам
Бір Құдай — Алланың құдіретін мойындайды. Құран қағидалары өмірдің көптеген қырын реттеуге бағытталады; осы себепті ислам қоғамдық-саяси өмірге де ықпал етуге ұмтылады. Негізгі қағидаларының бірі — мейірім: садақа беру, зекет төлеу сияқты әлеуметтік міндеттер.
Буддизм
Этикалық-практикалық бағдарымен ерекшеленеді: бұл өмірде адам зардап шегеді; оның себебі — құштарлық. Құтылу жолы — нирванаға жету. Тартымды қағидаларының бірі — ахимса: тіршілікке зиян келтірмеу, зорлыққа зорлықпен қарсы тұрмау.
Осы діндердің әрқайсысы дүниені түсіндірумен қатар, адамның рухани өмірін реттеуге, құндылықтарын орнықтыруға ұмтылады. Дегенмен тарихи тәжірибе олардың қоғаммен байланысы әртүрлі жағдайда әрқилы нәтиже беретінін де көрсетеді.
Қорытынды ой
Мифологиядан басталған дүниетаным ізденістері дін арқылы жаңа өріске шықты, философия арқылы ұғымдық деңгейге көтерілді. Адамның «мән» туралы сұрағы — уақыттың өтінде өзгермейтін сұрақ; тек жауап іздеу тәсілдері дәуірге қарай түрленіп отырады.
Ескерту: Берілген мәтіннің соңғы бөлігі бастапқы нұсқада толық аяқталмаған. Осы бөлімге дейінгі мазмұн грамматикалық тұрғыдан өңделіп, құрылымдалып берілді.
Негізгі ұғымдар
- Философия
- Дүниені абстрактілік ойлау арқылы, ұғымдармен бейнелеу.
- Миф
- Табиғат, қоғам, адам туралы алғашқы фантастикалық түсінік.
- Синкрет
- Өнер, дін, мораль сияқты элементтердің біртұтас күйі.
- Сенім
- Дәлелдеусіз қабылданатын наным және ішкі берілу.
Оқуға жеңіл навигация
- — Адамның мән іздеуі
- — Мифологияның тууы
- — Миф құрылымы мен түрлері
- — Діннің бөлініп шығуы
- — Үш дүниежүзілік дін
Бұл бөлім мазмұнды жолға қою үшін берілді; орталықтандырылған контейнерлер қолданылмады.
Ойды ұстап қалатын сұрақтар
Мифтің бүгінгі рөлі
Қазіргі ақпарат тасқынында миф қалай «қайта жасалады» және ол қоғамдағы үміт пен қорқынышты қалай көрсетеді?
Дін мен мораль байланысы
Моральдық нормаларды сенім арқылы қабылдау мен рационал талдау арқылы қабылдаудың айырмасы неде?