Жүнді жіктеу және стандарттау
Материалтану • Жүн талшықтары
Жүннің шығу тегі, құрылысы және сапасын анықтайтын негізгі көрсеткіштер
Жүн — мата, киіз және шұға бұйымдарын өндіруге жарамды, белгілі физикалық қасиеттері бар жануар түгі. Жүннен жасалған бұйымдар гигиеналық тазалығымен және сыртқы көркемдігімен ерекшеленеді, сондықтан тұрмыста кең қолданылады.
Жүн ұғымы және табиғи жүн түрлері
Қойдан немесе өңдеуге жіберілген қой терісінен қырқып алынған жүн табиғи жүн деп аталады. Жүннен тоқылған, бірақ киілген бұйымдар мен тоқымаларды қайта өңдеу арқылы алынған жүн де табиғи жүнге жатады, алайда ол ескі (қалпына келтірілген) жүн ретінде бөлінеді.
Қазіргі өнеркәсіп жүнмен қатар мақта, зығыр, кендір, жут, кенеп тәрізді өсімдік текті талшықтарды, сондай-ақ химия өнеркәсібі өндіретін жасанды және синтетикалық талшықтарды кең қолданады.
Жүннің биохимиялық негізі: кератин
Жүн — терінің арнайы түзілімі. Оның негізгі құрамы — белокты қосылыс кератин. Жүн кератинінің ерекшелігі — басқа белоктарға қарағанда құрамындағы күкірт мөлшерінің едәуір көп болуы.
Фолликулалардың қалыптасуы және өнімділікке әсері
Жүн эмбриондық кезеңнің өзінде қалыптаса бастайды: 60–70 күндік эмбрион терісінде жүн талшықтарының бастамасы — фолликулалар пайда болады. Олар бірінші реттік және екінші реттік болып бөлінеді.
Бірінші реттік фолликула
Әркелкі жүнді қойларда — қылтық, сондай-ақ аралық немесе өлі жүн өсіп жетіледі. Биязы жүнді қойларда — неғұрлым қалың түбіт қалыптасады.
Екінші реттік фолликула
Бірінші реттік фолликула түзілгеннен бірнеше күннен соң пайда болады. Өлшемі шағын және одан жіңішке түбіт талшықтар өседі.
Маңызды қағида
Қозы туғаннан кейін теріде жаңадан фолликулалар түзілмейді. Фолликулалардың саны тұқымға, тұқым қуалаушылыққа және буаз саулықтарды азықтандыру жағдайына тәуелді. Қолайсыз жағдайда фолликулалар толық жетілмей, талшық түзбей қалуы мүмкін. Демек, буаз саулықтарды құнарлы азықпен қамтамасыз ету және төлді дұрыс күтіп-бағу — жүн өнімділігін арттырудың негізгі тетігі.
Шамамен 120 күндік эмбрионда фолликулалардан қылшықтар өсіп жетіле бастайды да, біртіндеп тері бетіне шығады. Фолликулалар теріде топ-топ болып орналасады: әр топта бір бірінші реттік және бірнеше екінші реттік фолликула, бір тер безі және бірнеше май безі болады.
Талшықтың терідегі өсуі: үрпі, бадана және майлану
Терінің қылшықпен бірігіп өскен бөлігі түк үрпісі деп аталады, ал талшықтың үрпіні қоршап жатқан төменгі бөлігі — түк баданасы. Жүн осы бөліктен өседі: бадана жасушалары қоректік заттарды қылтамырлар арқылы алып, бөліну арқылы көбейеді; жоғарылаған сайын қоректенуі тоқтап, қасаңданып, жансыз құрылымға айналады. Сол қасаңданған жасушалар жүн талшығы массасын құрайды.
Түбір, өзек және қынап
- Түк түбірі — талшықтың тері ішінде орналасқан бөлігі.
- Түк өзегі (кіндігі) — тері бетінен шығып тұрған бөлігі.
- Түк қынабы — талшық түбірі орналасқан орын; қынаптың бүйірінде май бездері бар.
Май бездерінің өзектері қынаптың ішкі жағына ашылатындықтан, түбір бөлігі тері майымен үнемі майланып тұрады.
Қылшықтың гистологиялық құрылысы
Әр түрлі талшықтардың гистологиялық құрылысы да әркелкі. Түбіт талшықтары қабыршақты және қыртысты қабаттан тұрады, ал басқа талшықтарда бұларға қоса өзек қабаты болады.
Қабыршақты қабат
Талшықты су, күн, шаң-тозаң сияқты сыртқы әсерлерден қорғайтын сыртқы қабықша. Ол қасаңданған жасушалардан тұрады: түбітте сақина тәрізді, ал жуандау талшықтарда шатыр жабындысы (черепица) секілді қабаттаса орналасады. Қабыршақ зақымданса, талшықтың мықтылығы, серпімділігі және өзге физикалық қасиеттері нашарлайды.
Қыртысты қабат
Қылшықтың негізгі массасын құрайды; ұршық тәрізді жасушалардан тұрады. Мықтылық, серпімділік және созылғыштық көбіне осы қабат қасиеттеріне байланысты. Мұнда пигмент болады, жүн түсін сол пигмент айқындайды.
Өзек қабаты
Тек қылтықта, өлі жүнде және аралық жүнде кездеседі. Талшықтың ортаңғы бөлігін алып жатады, жасушалары бос байланысқан, аралық қуыстарында ауа болады. Өзек қабаты неғұрлым жақсы жетілсе, талшық беріктігі соғұрлым төмендеп, бұйрасы азаяды әрі кейде тез үзіледі.
Жүн талшықтарының негізгі түрлері
Қой жүні талшықтары бойынша төрт негізгі түрге бөлінеді: түбіт, қылтық, аралық жүн және өлі жүн. Қылтықтың ерекше түрлері ретінде қатаң қылшық пен қозы жүн аталады.
Түбіт
Ең құнды бөлік. Биязы жүнді қойлардың жүні түгелге жуық түбіттен тұрады. Жіңішкелігі 14,5–25 микрон, ұзындығы 5–15 см. Әрдайым жақсы бұйраланады.
Қылтық
Маңызы салыстырмалы түрде төмен. Аз иректелген, көбіне түбіттен ұзын. Жіңішкелігі әдетте 50–150 микрон және одан да жоғары болуы мүмкін.
Аралық жүн
Техникалық сапасы жоғары талшықтардың бірі: мықты әрі серпімді. Бұйралығы көбіне толқын тәрізді. Диаметрі көбінесе 26–50 микрон. Жартылай биязы жүнді тұқымдардың жүн негізін құрайды және ұяң, қылшық жүнді қойларда да кездеседі.
Өлі жүн
Мата өндіруге жарамсыз: морт, қатты, бұйрасыз және бояуды нашар қабылдайды. Диаметрі 100–400 микрон. Қой жүнінде өлі жүн көбейсе, жүннің құндылығы күрт төмендейді.
Қосымша түсініктер
- Қатаң қылшық — қылтықтың жоғарғы жартысында шайыры (майы) жоқ түрі; сондықтан қатты әрі морт, қалыпты қылтыққа қарағанда беріктігі төмен. Жабағы жүнде кездессе, құндылықты кемітеді.
- Қозы жүн — биязы жүнді қойдың бір жасқа дейінгі қозыларында кездесетін талшық; өте ұзын, жуандау және бұйралығы аз. Бірінші қырқудан кейін көбіне түсіп, орнына биязы жүнге тән талшықтар өседі.
- Жабын жүн — өнеркәсіптік маңызы жоқ қысқа, түзу әрі өте қатты жүн; көбіне сирақта, бастың бет бөлігінде, кейде құйрық пен құрсақта өседі.
Жүннің жалпы түрлері (қой тұқымына қарай)
Жүн жалпы сипаттамасына қарай: биязы, биязылау, ұяң және қылшық жүн болып бөлінеді.
Биязы жүн
Диаметрі 25 микроннан аспайтын түбіттен тұрады. Ұсақ әрі біркелкі бұйраларымен, мықтылығымен, созылғыштығымен ерекшеленеді. Биязы жүнді қойлардан, сондай-ақ қылшық жүнді қойларды биязы жүнді қошқарлармен жоғары қанды будандастыру арқылы алынады. Ең сапалысы — меринос жүні.
Биязылау жүн
Біртекті келеді, бірақ талшық жуандығы 25 микроннан жоғары. Құрамы — қылшықтау түбіт, аралық жүн немесе екеуінің қоспасы. Биязылау жүнді тұқымдардан, тез жетілетін етті тұқымдардан және қылшық жүнді саулықтарды жартылай биязы жүнді қошқарлармен шағылыстырудан алынатын кейбір будандардан өндіріледі.
Биязылау жүннің ерекше түрі — кроссбред жүн. Ол бұйрасының айқындығымен, талшық жіңішкелігінің біркелкілігімен, өте ұзын болуымен және кейде өңінің жылтырлығымен ерекшеленеді (мысалы, биязы жүнді саулықтарды линкольн қошқарымен будандастырғанда).
Ұяң жүн (әр текті жүн)
Түбіттен, аралық жүннен және айтарлықтай жіңішке қылтықтан тұратын әр текті жүн. Көбіне I–II ұрпақ будандарынан (қылшық жүнді саулық × биязы жүнді қошқар), сондай-ақ тәжік және сараджи тұқымынан алынады.
Жүннің техникалық қасиеттері
Жүннің техникалық қасиеттеріне талшықтың ұзындығы, жіңішкелігі, бұйралығы, мықтылығы, иілгіштігі мен созылғыштығы, серпімділігі, жылтырлығы және түсі жатады. Қойларды бонитировкалау және жүнді кластарға бөлу кезінде жүн құндылығы осы көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Ұзындық
Талшықтың табиғи ұзындығы иректерін түзетпей, табиғи күйінде өлшенеді (штапельде немесе тұлымда). Ал иректері толық түзетілгенше созып өлшенгені — талшықтың нағыз ұзындығы.
- Биязы жүнді тұқымдарда әдетте 5–10 см.
- Линкольн, куйбышев сияқты биязылау етті-жүнді тұқымдарда 12 айлығында 20–40 см-ге дейін.
- Қылшық және ұяң жүнді қойларда 20–30 см-ге дейін; қырқу маусымына қарай өзгеріп отырады.
Ұзындық тұқымға, жыныс пен жасқа, қырқу жиілігіне және жеке ерекшелікке байланысты. Жақсы азықтандыру жүн өсуін күшейтеді: талшық ұзындаған сайын, басқа жағдайлар тең болса, қырқым мөлшері артады.
Көп жағдайда ұзындық пен жіңішкелік кері байланыста болады: жіңішке біртекті жүн жиі қысқалау келеді. Дегенмен асылдандыру жұмысын сауатты жүргізу арқылы қажетті жіңішкелік сақталған күйде ұзын талшықты отар құруға болады.
Жіңішкелік
Жүн сапасын анықтайтын ең маңызды көрсеткіштердің бірі. Ол талшықтың көлденең қимасының диаметрін өлшеу арқылы анықталып, микронмен белгіленеді.
Мысал: талшық диаметрі 20–25 микрон болатын жуылған 1 кг биязы жүннен шамамен 3–4 м² сапалы жеңіл мата, ал 45–55 микрон болатын 1 кг қылшық жүннен шамамен 1 м² ғана мата шығаруға болады.
Тәжірибеде бонитировкалау мен сорттау кезінде жіңішкелік жиі көз мөлшерімен бағаланады, бірақ бұл үшін үлкен тәжірибе қажет. Бақылау мақсатында микроскоппен дәл анықталған эталон үлгілер пайдаланылады.
Бірыңғай кластар жүйесі
Қазіргі жүйеде біртекті жүннің (биязы және биязылау) жіңішкелігі 13 негізгі класқа бөлінеді. Олар «сапа» деп аталып, мына цифрлармен белгіленеді:
80 70 64 60 58 56 50 48 46 44 40 36 32
Әрбір «сапа» көрсеткіші жүннің белгілі бір жіңішкелігіне сәйкес келеді.
Негізгі ой
Жүн сапасы талшықтың құрылымына, фолликулалардың дамуына және малды азықтандыру мен күтіп-бағу жағдайына тікелей байланысты. Эмбрион кезеңінде дұрыс қоректендіру фолликулалардың толық жетілуіне ықпал етіп, кейінгі жүн өнімділігін арттыруға негіз болады.
Оқуға ұсыныс
Тақырыпты тереңдету үшін келесі ұғымдарды бөлек қарастырыңыз: талшық бұйралығының өлшемдері, жүннің беріктігін зертханалық әдіспен бағалау және жуу шығыны (шығым) көрсеткіштері.