Адам болу - мәдениетті болу деген сөз, бір мәдениетті игеру деген сөз
Этнос пен ұлт: қалыптасу негіздері және пікірталас
Кез келген этникалық қауымның ерекшеліктері ең алдымен материалдық өндіріс тәсілдерімен және еңбек үдерісімен қалыптасады. Халық, ұлт, этникалық топтар өздеріне қажетті игіліктерді өндіру барысында тарихи орныққан ұлттық сипаттарын дамытып, кейде жаңа белгілерді де игереді. Бұл қатарда табиғи-климаттық және географиялық факторлардың ықпалын да жоққа шығаруға болмайды.
Ұлттық топтардың экономикалық тұрмысы мен байланыстары қаншалықты бай әрі күрделі болса, олардың мәдениеті де соншалықты алуан түрлі болады. Дегенмен, этносқа анықтама беру оңай емес. Қазіргі уақытта көпшілік Ю.В. Бромлейдің этносты әлеуметтік-мәдени құбылыс ретінде қарастыруын құптайды.
Биологиялық түсіндіру және оның шегі
Бұл көзқарасқа мүлде қабыспайтын пікірді Л.Н. Гумилев ұсынған: этнос — популяция, биологиялық бірлік, биосфера феномені. Оның ойынша, халықтар тарихи факторларға бағынбайтын белгілер жиынтығынан тұрады; этностар жойылып кетуі де, қайта жаңғыруы да мүмкін. Бірақ мұның бәрі әлеуметтік-экономикалық себептерден емес, этностың биосферамен кірігуімен байланысты, яғни тағдыр «биосфераның еркінде».
Бұл ұстаным этникалық қауым өміріндегі әлеуметтік факторларды елемейді. Сонымен бірге, ол бір маңызды шындықты да еске салады: нәсілдің анатомиялық ерекшеліктері әлеуметтік іс-әрекетті толық айқындай алмайды; бір ру-тайпаға жататын ұрпақтар бірлігі де өздігінен мәдени тұтастыққа кепіл емес.
Мәдениет — үйренілетін дүние
Тарихта өзгелермен араласпай, оқшау өмір сүрген халықты табу қиын. Адам баласы дүниеге ұлттық та, әлеуметтік те ерекшеліктермен «дайын» болып келмейді. Тіл, дін, мораль, мәдениет сияқты этникалық сипаттарды адам қоғамнан әсерлесу, оқу-тәрбие арқылы меңгереді.
Бүгін де әлеуметтік ынтымақтастық, материалдық мүдделерді есептемегеннің өзінде, көбіне мәдени бірлікке сүйенеді. Алайда мәдениеттің бар мазмұны тек тәрбие арқылы беріліп бітеді десек, архетиптердің санаға ықпалы қайда қалады деген сұрақ туындайды.
Ел, этнос, дін: шатастырмау қажет
Белгілі бір елде тұратын тұрғындардың бәрін бір этносқа немесе бір ұлтқа жатқызуға болмайды: бір мемлекет ішінде тілдері мен мәдениеті әртүрлі этникалық және этнографиялық топтар өмір сүреді. Кеше ғана тарих сахнасынан кеткен Кеңес Одағы мен Осман империясының мысалы мұны айқын көрсетеді.
Дін мәселесінде де осыны айтуға болады. Адамның ұлтын діни сенім емес, негізінен тіл мен мәдениет айқындайды. Бір дінді ұстанған қауым әртүрлі мәдени құндылықтарды тұтынуы мүмкін.
Адам, әдетте, қан туыстардан гөрі тілі, ділі, мәдениеті ортақ ортамен бірге болуға ұмтылады. Тіпті басқа қоғамда материалдық молшылыққа жету мүмкін болса да, өз қоғамындағы рухани жақындықты жоғары қояды. Өйткені талғам, ар-ождан, сағыныш секілді ішкі әлем белгілері адамға бала кезден сіңген әлеуметтік-мәдени орта арқылы қалыптасады.
Ұлт ұғымы: тіл, мәдениет және тарихи сана
Қорыта айтқанда, ұлт — өзіне тән тілі мен мәдениеті бар қауым. Оны тарихи тағдыры, рухани мұрасы ортақ, өзіндік сана-сезімге ие бірлік деп те сипаттауға болады. Әрине, ұлттық мүдде бұл анықтаманың сыртында қалмайды.
Мәдениет пен өркениет: ажырату және сабақтастық
Өркениет пен мәдениет ұғымдары әр салада әртүрлі түсіндіріледі. Бұл пікірлердің бәрін терістеу дұрыс емес: әрқайсысы құбылыстың белгілі бір қырын ашады. Уақыт өте келе мәдениеттің сан-салалы феномен екені және адамзат болмысының барлық жақтарына қатысы бар екені барған сайын мойындалып келеді.
Мәдениетті негізінен құндылықтар, мағыналар, рәміздер әлемі ретінде түсінуге болады. Бұл тұрғыдан мәдениет пен өркениет бөлек ұғымдар болғанымен, өркениеттің мәдениеттен туындайтынын және екеуін мүлде бөліп қарастыруға болмайтынын да ұмытпау керек.
Энергетикалық көзқарас
А. Лесли Уайттың пікірінше, мәдениет — энергияны ұйымдастыру формасы, ал адамзат тарихы — энергияны меңгеру тарихы. Бұл тұста өркениет мәдениет дамуының нақты дәрежесі, мәдениеттің нақты типі ретінде көрінеді.
Әмбебаптық деңгей
А. Тойнби дәстүрінде өркениет кең мағынада руханият пен әмбебаптыққа ұмтылған әлеуметтіліктің жоғары типі ретінде қарастырылады: бұл — адамдардың мәдени қауымдастыққа жататын ең ауқымды деңгейі.
Техногендік өркениет және мағынаның жұтаңдауы
Көп зерттеуші өркениетті техникалық даму және материалдық жағдай деңгейімен өлшейді. Шынында да қазіргі өркениет техника мен өндірістің қоғам өмірінің барлық саласына қарқынды енуімен, рухани құндылықтардың беделі төмендеп, адамның техниканың бір тетігіне айнала бастағанымен сипатталады. Бұл — өмірдің табиғилықтан алыстауы.
Мұндай сипат Батыс Еуропа кеңістігінде және соның ықпалына қатты түскен қоғамдарда айқын байқалады: дәстүрлі мәдениеттердің мағына-рәміздік өзегі әлсіреп, әрекеттегі жұрнақтары ғана қалғандай әсер береді. Дегенмен өркениетті тек техникамен өлшеу жеткіліксіз — оның өзге де деңгейлері мен өлшемдері бар.
Өркениет — құндылықтар жүйесі және әлеуметтік рет
Өркениет белгілі халықтарға ортақ құндылықтар жиынтығы ретінде де танылады. Сонымен бірге оның өзегінде қоғамның өмірінен табылатын жүйеқұраушы қызмет бар екенін мойындау қажет. Мысалы, мұсылман өркениеті ислам діні мен бірқатар халықтардың мәдени жетістіктерінің тоғысынан құралды.
Бұл жердегі түйін — өркениетті рухани-әлеуметтік тұрғыдан түсіну қажеттігі. Ұжымдық өмірдің діни-әлеуметтік реттелуі маңызды, өйткені мәдениет — адамдардың қатар өмір сүру тәсілі. Ал өмір сүру дегеніміз — қарым-қатынаста болу.
Рәміздер, байланыс және руханият
Құндылықтар тек қарым-қатынас аясында жасалады, ал қарым-қатынас белгілер мен рәміздер арқылы іске асады. Адамдар тұрмыстық әлемін рәміздер көмегімен құрып, бірін-бірі солар арқылы түсінеді. Осы қатынастарға «жаңа леп» беріп, реттейтін кең феноменді әлеуметтік руханияттылық деп атауға болады.
Мәдениеттің өзегі: тіл мен діл
Кез келген мәдениеттің мазмұнын айқындайтын бір немесе бірнеше басым құндылық-қағида болады. Баласағұнидің түйіні осыны жинақтайды: «Адамға екі нәрсе керек: бірі — тіл, бірі — жүректегі діл». Қазақ өлеңіндегі «Ұл тіліңді алмаса… Жүректе жылу қалмаса…» деген жолдар да осы мағынаны тереңдетеді.
Тарихи өзгеріс және мәдени мұраның жауапкершілігі
ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басы қоғам өміріне күтпеген өзгерістер әкелді, қоғамдық қатынастар да түбегейлі түрленді. Соған қарамастан, халықтың мәдени мұрасы бүгінгі тіршілігімізбен өзектестігін жоғалтпайды: ол — еңбек пен күрестің, маңдай тер мен ой-сезімнің қорытпасы.
«Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас» деген сөздің шындығы да осында. Туған елдің мәдени мұрасын өзге жерден толық таба алмайсың. Сондықтан одан айырылып қалмаудың жолын ойлау — рухани қауіпсіздіктің бір бөлігі.
Қазақ болып қалу: жай туу емес, мәдени субъект болу
Қазақ болып қалу үшін қазақ болып туу жеткіліксіз. Адам қазақ мәдениетінің жасаушысы, сақтаушысы, тұтынушысы және ұрпаққа жеткізушісі бола білуі шарт. Ұлттық болмысты сақтаудың негізі — мәдениеттің амандығы; оның ішінде дін, діл, тіл, мінез-құлық, дәстүр мен әдет-ғұрыптың орны айрықша.
Мәдениет жойылса — халық та әлсірейді
Адам әлемі — оның мәдениетінің әлемі. Адам болу — белгілі бір мәдениетті игеру. Қазақтарға қатысты айтқанда, бұл қазақ болу мағынасына келіп тіреледі, өйткені қазақ мәдениеті — ата-бабаның өндірістік, әлеуметтік, саяси, тағылымдық және рухани тәжірибесінің жиынтығы.
Әрбір ұрпақ өз өмірін «тақыр жерден» бастамайды: бабалар қалыптастырған іргетасқа сүйеніп дамиды. Даму — алдыңғының сапалы жақтарын сақтай отырып, оларды жаңа жағдайға бейімдеу. Бұл қасиеттер ертеңгі қиындыққа да төтеп беруге ішкі тірек болады.
Тәрбие, дағды және мәдени жалғастық
Мәдениет инстинкт арқылы берілмейді және биологиялық жолмен толық дарымайды. Ол — дағдылар мен бейімділіктердің жиынтығы; ұрпақтар сабақтастығы адамның тәлім алуы, үйренуі, машықтануы арқылы қамтамасыз етіледі. Дағдылардың көбі ана арқылы балаға өтіп, уақыт өте тұрақтанады.
Тәрбие — білім мен дағдыны ғана беру емес, баланы әлеуметтік өмірге бейімдеу үшін оның биологиялық импульстерін ретке келтіру. Мәдениет қауымдастықтың тіршілігін қамтамасыз етіп, ауызбіршілікті, әлеуметтік бақылауды, қауіпсіздікті және халықтың өсімін ұйымдастыруға қызмет етеді.
Мәдениеттің қызметтері
- қарым-қатынасты реттеу;
- танымдық және коммуникативтік байланысты күшейту;
- әділет пен тәртіпті орнықтыру;
- қауіп-қатерге қарсы ұжымдық қорғаныс пен бірлікті ұйымдастыру.
Өзгеріс факторлары және діннің тұрақтандырғыш рөлі
Мәдениет қоғамның өмір сүру жағдайына қарай өзгереді. Бұған табиғи апаттар (қуаңшылық, індет), қоғамдық сілкіністер, қырғын соғыстар, ірі тарихи оқиғалар, сондай-ақ сыртқы шапқыншылық пен бодандық нәтижесінде өзге мәдени ықпалға түсу әсер етеді. Бірақ өзгеріске салыстырмалы түрде аз ұшырайтын феномен ретінде діннің орны бөлек.
Дін үміт береді, жан тыныштығын орнықтыруға көмектеседі. Исламдағы «көршісі аш жүргенде тойып ұйықтайтын адам мұсылман емес» қағидасы қоғамның моральдық өзегін көрсетеді. Тойнби Батысты рухани дағдарыстан құтқаратын күш ретінде дінді атаған, ал С. Хантингтон қазіргі қақтығыстарда діннің шешуші рөлін ерекше атап өтеді.
Сенім: біріктіруші және реттеуші күш
Діннің негізгі қызметі — адамдарды Құдайдың заңдары мен жол-жоралары бойынша өмір сүруге үйрету ғана емес, сонымен бірге олардың бірлігін қалыптастыру, қарым-қатынастарын реттеу және жақсарту. Діннің негізіндегі басты фактор — сенім: қасиетті, мәңгілік, өзгермейді деп танылатын ақиқатқа, Аллаға және оның елшісіне бет бұру.
Сенім белгілі бір деңгейде адамның өзімшілдіктен арылып, жауапкершілікке келуін де білдіреді. Сондықтан қоғамдық мәселелерді талдағанда олардың діни қырын ескерудің мәні бар: дін әділет, тыныштық, үйлесім, шындық, тазалық, адалдық салтанат құруына ықпал етеді деген түсінік осылай орнығады.
Қазіргі мәдени кеңістік: гуманизм өлшемі
Мәдениеттің ішкі себептерін ашу, оның түрленуін, интеграциясын, ассимиляциясын, дамуын немесе солғындауын зерттеу маңызды. Бір қоғам ішіндегі әртүрлі топтардың құндылықтарын салыстыра қарастыру қажет. Сонымен қатар бүгінгі бұқаралық және техногендік мәдениеттің гуманизмді әлсіретіп бара жатқаны да назардан тыс қалмауы тиіс.
Адам, оның өмірінің мақсаты мен мағынасы — мәдениеттің орталық тақырыптарының бірі. Гуманизм мәдениеттің сапалық өлшемі: мәдениеттіліктің деңгейі сыртқы пішінмен емес, мазмұнның адамгершіліктік сипатымен анықталады. Гуманизм әр адамның еркін әрі бақытты өмір сүруге, қабілетін дамытуға құқығын мойындап, теңдік, әділдік және адамды сүю қағидаларын қоғамдық қатынастар нормасына айналдыруды қалайды.
Секуляризация, ғылым және моральдық қайшылық
Қазіргі уақытта секуляризация күшейіп, діни сенім адамның өмірі, экономика, саясат, ғылым мен мәдениеттен алыстай түсті. Соған қарамастан, қоғам мен адам болмысын қайтадан сенім кеңістігімен үйлестіруге ұмтылыс байқалады. Бірақ ғылым мен техниканың (мысалы, клондау) қарқынды дамуы жағдайында бұл үдеріс толық әрі табысты жүріп жатыр деу қиын.
Қайшылықты үдете түсетін тағы бір нәрсе — адам өмірін тек техникамен, материалдық ортамен шектеу, тіршілікті индивидтің физикалық деңгейімен ғана өлшеу. Мұндай тұйықтаудан шығудың бір жолы — жақсылықты өмір сүрудің, ойлау мен іс-әрекеттің, моральдың іргетасына айналдыру. Әйтпесе адам болмысының заттануы мен өзімшіл тұтынушылық қатынас болашаққа деген күмәнді сейілте алмайды.