Аффикстік тәсіл
Жалқы есімдердің морфологиялық құрылысын зерттеудің өзектілігі
Жалқы есімдердің морфологиялық құрылысын лингвистикалық тұрғыдан зерттеу — өзекті мәселелердің бірі. Сондықтан адам аттарының грамматикалық құрылысы әртүрлі тілдердің материалдары негізінде көптеген тілші-ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты сипатталған. Бұл зерттеулер кісі есімдерінің жасалу жолдары, құрылымдық түрлері және тілдің ішкі заңдылықтарымен байланысын ашып көрсетеді.
Түркі және басқа тілдердегі жіктемелер
Өзбек тіліндегі үлгі (Э. Бегматов)
Э. Бегматов өзбек тіліндегі жалқы есімдерді морфологиялық құрылысына қарай дара, күрделі және қысқарған деп үшке бөледі. Ол жалқы есімдердің морфологиялық, лексикалық және синтаксистік тәсілдер арқылы жасалатынын дәлелді мысалдармен көрсетеді.
Қазақ тіліндегі жіктеу (Т. Жанұзақов)
Т. Жанұзақов кандидаттық диссертациясында жалқы есімдерді грамматикалық құрылысына қарай түбір және туынды тұлғалы деп екіге бөліп қарастырса, кейінгі еңбектерінде дара, туынды және біріккен тұлғалы деп үшке бөледі.
Татар тіліндегі ерекшелік (Г. Саттаров)
Г. Саттаров татар тіліндегі жалқы есімдерді жасалу көзіне қарай етістіктерден және зат есімдерден жасалғандар деп екі топқа бөліп, антропонимдерді фонетика-морфологиялық жүйе мен диалектілік ерекшеліктер тұрғысынан кең талдайды.
Әзербайжан тіліндегі жіктеу (З. Садықов)
З. Садықов әзербайжан антропонимдерін түбір, туынды және күрделі деп үшке бөліп, олардың морфологиялық, лексикалық және семантикалық жасалу тәсілдерін көрсетеді.
Жалпы типологиялық қорытындылар
Түркі тілдеріндегі кісі есімдерінің құрылысы жөніндегі ұқсас пікірлер Т. Кусимова, А. Шайхулова, В. У. Махпиров, О. Сайымбетов еңбектерінде де кездеседі. Негізінде, кез келген тілдегі антропонимдер жүйесін қарастырсақ, құрылымы жағынан көбіне жай және күрделі болып келеді.
А. В. Суперанская үнді-еуропа тілдеріндегі есімдерді құрылымы жағынан күрделі және апеллятивтік сипатта болуы мүмкін деп көрсетеді. К. Мусаев та түркі тілдеріндегі антропонимдер құрам жағынан дара және күрделі болатынын атап өтеді.
Тілдер арасында жіктеу ұқсас көрінгенімен, әр тілдегі кісі аттары сол тілдің ішкі заңдылықтарына және нормаларына бағынады.
Қазақ антропонимдерінің тарихи негізі
Орта Азия халықтары мен қазақ халқына ортақ қолданылатын есімдердің өзіндік тарихы және алуан қыры бар. Қазақ тіліндегі есімдердің құрылымы мен құрамын тарихи тұрғыдан кең қарастырған ғалымдардың бірі — профессор Т. Жанұзақов. Ол С. Е. Малов, И. А. Батманов, А. Н. Кононов, В. В. Радлов пікірлеріне сүйене отырып, қазақ есімдерінің шығу тегі V–X ғасырлардан бастап қалыптасқанын дәлелдейтін деректер келтіреді.
Тілдік жүйемен байланыс
Жалқы есімдерде, соның ішінде антропонимдерде, қазақ тілінің сөздік құрамы мен грамматикалық құрылысының сөз жасау және сөз өзгерту тәсілдерінің ізі айқын байқалады. Бұл тәсілдер тілдің грамматикалық құрылымындағы ерекшеліктермен тығыз байланысты.
Антропонимдердің жасалу жолдары
1) Дара тұлғадан жасалу
Бұл — ежелден қалыптасқан өнімді тәсіл. Дара тұлғаға қосымшалар жалғану арқылы жаңа мағыналы есім жасалады. Мұндай есімдерді тума ат деп атауға болады.
Мысал: Тілек антропониміне қосымша жалғау арқылы жаңа тұлғалы антропоним жасалады.
2) Екі сөзді біріктіру
Антропоним жасаудағы өнімді жолдың бірі — екі сөзден біріктіріліп жасалған есімдер. Бұл типке тән арқау компоненттер ретінде көбіне ақ, сары, бай, бек, хан, болат, тас, жан сияқты сөздер жиі ұшырасады.
3) Аффикстер арқылы түрлену
Антропонимдердің түрленіп, тұлғалық өзгеріске түсуінде аффикстердің рөлі зор. Кішірейткіш әрі еркелету жұрнақтары арқылы аббревиатуралық немесе деминутивтік есімдер жасалады. Сондай-ақ кірме есімдер де қазақ тілінің заңдылығына бейімделіп, жаңа өң алады.
Мысалдар: Асаншылап, Асандай, Асаншы, Асансынды.
Мағына айқындығы және ауысу құбылысы
Антропонимдердің көпшілігі тілдегі жалпы есім сөздерден жасалғандықтан, олардың мағынасы көбіне ашық әрі түсінікті болады. Мұндай есімдерді мәнді антропонимдер деуге болады.
Керісінше құбылыс та бар: жалқы есімдер жалпы есімге ауысып қолданыла алады. Мысалдар: шығанақшы, жақаевшы.
Грамматикалық мағына (көптік тұлға)
Антропонимдер қосымша арқылы грамматикалық мағынаға да ие болады. Мысалы: Мақыштар, Сәрсендер, Омарлар келе жатыр; Асандар жұмыс істейді. Мұндағы көптік жалғау белгілі бір адаммен бірге оның айналасындағы адамдар тобының да барын аңғартады.
Топонимдер мен этнонимдерден жасалу
Антропонимдер тек жалпы есімдерден ғана емес, топонимдерден және этнонимдерден де жасалады.
Т. Жанұзақов ұсынған тұлғалық жіктеу
Профессор Т. Жанұзақов қазақ тіліндегі антропонимдерді тұлғасына қарай үш түрге бөліп, мұны нақты мысалдармен дәлелдейді: дара (түбір), туынды, біріккен.
Дара (түбір) тұлғалы есімдер
Жасалуына және тұлғасына қарай қазақ кісі аттары ерте заманнан-ақ түбір және күрделі тұлғалы болып келеді. Түбір тұлғалы есімдер — тұтасқан дара түбірден тұратын, бөлшектеуге келмейтін атаулар. Олар көбіне төл сөздерден және жалпы есімдерден жасалады.
Мысалдар: Дос, Нұр, Сая, Сәт, Тана, Шал, Өмір, Ырыс, Бәтес.
Төл сөздерден жасалған басқа мысалдар: Асыл, Алма, Асқар, Асау, Арай, Бақыт, Серік, Есет, Жібек, Күміс, Сәуле, Шекер.
Кірме түбір тұлғалы есімдер
Қазақ тіліне басқа тілдерден енген түбір тұлғалы аттар да бар. Олар тілге сіңісіп, қазақ тілінің заңдылықтарына бағынып, төл атауға айналған.
- Асан (иран: «жеңіл, оңай»)
- Дидар (иран: «түр, өң, жүз, шырай»)
- Дихан (иран: «егінші, шаруа»)
- Жомарт (иран: «ақкөңіл, кең пейіл, мырза»)
- Қатифа (араб: «барқыт»)
- Қырмызы (иран: «ашық қызыл түс»)
- Мұқым (араб: «тұрақты, мықты»)
- Көдек (иран: «бала, сәби»)
- Манап (араб: «орынбасар»)
- Маржан (мағынасы: «өмір, жан»)
Туынды антропонимдер (аффикстік тәсіл)
Аффикстер арқылы жасалған кісі есімдерін Т. Жанұзақов туынды антропонимдер деп қарастырады. Антропонимдік жұрнақтарды шартты түрде өлі және тірі жұрнақтарға бөлуге болады.
Өлі жұрнақтар
Өлі жұрнақтар қазіргі тілде өнімді емес, яғни кез келген сөзге еркін жалғана бермейді.
Мысалдар: Ерміш, Жармыш, Тілеміс, Жасамыс, Өтеміс, Малсақ.
Тірі жұрнақтар
Тірі жұрнақтар сөз тудыруда белсенді: бір сөз табынан екінші сөз табына ауыстырып, қайтадан антропоним жасауға қатыса алады.
- -лан жұрнағы арқылы: Нұрлан, Ерлан (және т.б.).
- -лы/-лі, -ды/-ді, -ты/-ті жұрнақтары арқылы сындық мән жасалып, субстантивтенуі мүмкін.
- -лық жұрнағы арқылы: игілік, жақсылық, аналық, аталық, сағындық, сүйіндік сияқты негіздер, кейін антропонимге айнала алады.
«Ер» компоненті арқылы
Мысалдар: Еркін, Ерлен, Ерлан, Ерден, Ерлік, Ерміш.
Біріккен тұлғалы есімдер: тұрақты әрі өнімді амал
Қазақ тілінде жаңа сөз жасаудың көне әрі орныққан амалдарының бірі — екі түбірді біріктіру. Бұл тәсіл тек кейінгі кезеңнің жаңалығы емес: арғы заманнан келе жатқан, тіл тәжірибесінде әбден үйреншікті жол. Кісі аттарының елеулі бөлігі екі сөзден біріккен, яғни біріккен тұлғалы болып келеді. Әдетте, сын есім мен зат есімнің, сондай-ақ етістік пен зат есімнің бірігуі арқылы есім жасалады.
Біріккен тұлғалы есімдерге тән үш сипат
1) Аффикстік тәсілмен күрделену
Түбір сөзге қосымша жалғану арқылы жасалған үлгілер: Қойшыбай, Қойлыбай, Малдыбай, Аналық, Аталық, Жақсылық, Игілік, Сағындық.
2) Дербес мағыналы сөздердің бірігуі
Мысалдар: Бекайдар, Базарбай, Нұрсұлу, Айсұлу, Күлімхан, Сағынғали, Қозыбай, Асанхан, Ақжолтай, Қаракөзайым, Бәдігүлжамал.
3) Эпитетпен қатар айтылатын атаулар
Бұл үлгіде екі сыңар да қатар айтылып, бір адамның есімін білдіреді, бірақ бөлек жазылады: Қозы Көрпеш, Баян сұлу, Қыз Жібек, Ер Төлеген, Алпамыс батыр, Ер Тарғын, Қобыланды батыр, Ақан сері, Біржан сал, Алдар көсе, Жиренше шешен, Асан қайғы.
Кірме компоненттері бар біріккен есімдер
Кейбір кісі аттарының екі сыңары немесе бір сыңары басқа тілдерден енген болуы мүмкін. Мысалдар: Ахметқали, Мұхаметқали, Сейтқазы, Сұлтанәлі, Жамалхан, Қожабек, Гүлзира, Әбдірахман, Әбдіқадыр, Әбдікерім, Абдолла, Хабиболла, Әзизолла, Рахметолла, Құдыретолла, Лутфолла, Нұролла.
Компоненттердің мағынасы және бейімделуі
Мұндай есімдердің әрбір компонентінің шығу тарихы мен түпкі мағынасы бар. Мысалы, абд (араб: «құл») компоненті әртүрлі негіздермен тіркесіп, Абдолла, Әбдікерім, Әбдірахман тәрізді тұлғаларда көрінеді. Иран тілдік қабатындағы хабиб («сүйікті»), азиз («сүйкімді»), рахмет («мейірімділік»), құдырет («күш, қуат»), лутф («ілтипат, сүйкімділік»), нұр («жарық, сәуле») сияқты сөздер олла («құдай») компонентімен бірігіп, Рахметолла, Құдыретолла, Лутфолла, Нұролла тәрізді антропонимдерді тудырады.
Бұл атаулар қазақ тіліне енгенде тілдің заңдылықтарына бағынып, фонетикалық өзгерістерге ұшыраған: шектес дыбыстардың алмасуы, ықшамдалуы, кірігуі нәтижесінде контаминация құбылыстары байқалады.