Шығыс тарихы

Кіріспе

1917 жылға дейінгі шығыстану ғылымының бір ерекшелігі — оның патша үкіметінің шовинистік, отаршылдық саясатына толықтай тәуелді болмауы еді. Әрине, сол саясаттың сойылын соғып, соның ықпалында жазылған еңбектер де болды. Дегенмен шығыстанушы ғалымдардың басым бөлігі тарихи деректерге ерекше тереңдікпен әрі талапшыл сын көзбен қарады. Бұл — нағыз тарихшыға қажет басты қасиеттердің бірі.

Олар деректерді мұқият сұрыптап, тарихи оқиғаларды бұлтартпас айғақпен дәлелдей алатын мәліметтерді іріктеп, талдау арқылы Қазақстан мен Орта Азия тарихын жазуда кәсіби шеберлік танытты. Тағы бір құптарлық жайт: шығыстану ғылымы Ресейдің шығыс шеткері аймақтарын қанау күшейіп, бұратана халықтардың мәдениеті мен тарихи ескерткіштерін жоюға бейім шовинистік көзқарас үстемдік еткен кезеңде де дамып отырды.

Негізгі бөлім

Түркі дүниесін зерттеудегі орны

Орыс шығыстану ғылымында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында әртүрлі бағыттар қалыптасты. Солардың ішіндегі ең қуатты прогрессивтік бағыттың көрнекті өкілдерінің бірі — кеңес өкіметіне дейінгі буржуазиялық шығыстану ғылымының ірі тұлғасы, кейін кеңестік дәуірде де ықпалы зор болған Василий Владимирович Бартольд (1869–1930) еді.

Ол саналы ғұмырын Қазақстан мен Орта Азияның тарихын зерттеуге арнады деуге толық негіз бар. Буржуазиялық қоғам жағдайында өмір сүргендіктен, тарихи үдерісті түсіндіруде кейде идеалистік ұстанымдарға жақындады. Алайда оны әлеуметтік-экономикалық мәселелер тарихы, халық бұқарасының ахуалы әрдайым ерекше қызықтырды. Сонымен қатар ғалым саяси және діни мәселелердің тарихын да аса ұқыптылықпен зерттеді.

Еңбектерінің ықпалы және дерекке сүйенген зерттеу мәдениеті

Қазақстан тарихына арналған көптеген еңбектерді қарастырғанда, ежелгі дүние мен орта ғасырлар дәуірін зерттеушілердің едәуір бөлігі академик В.В. Бартольд еңбектеріне сүйенгенін байқаймыз. Кей тұстарда оның ой-тұжырымдарын үтір-нүктесіне дейін көшіріп алған мысалдар да кездеседі. Тіпті көптомдық «Қазақ ССР тарихының» кейбір томдарында ғалымның пайымдары авторлық дербестік сақталмай қолданылған тұстар ұшырасады.

Соған қарамастан, Бартольдтың өмірі мен қызметіне арналған тарихнама ұзақ уақыт бойы жұпыны болып келді. Оның кеңестік дәуірдің алғашқы жылдарында қызметтес болған қаламдастары мен серіктестерінің естелік-мақалалары зерттеушінің қоғамға, тарихқа және ғылыми ізденіске көзқарасын түсінуге мүмкіндік береді.

Бартольд туралы алғашқы еңбектер

Өмірбаяны: қалыптасуы және білім жолы

В.В. Бартольд 1869 жылдың 15 қарашасында Петербургте дүниеге келді. Әкесі Ригада туып, кейін Петербургке қоныс аударған, биржада маклер болып қызмет еткен ауқатты адам еді. Әкесінен қалған мұра жас ғалымның ғылымға толықтай ден қоюына мүмкіндік берді: патша өкіметі шығыстану ғылымына қаржы бөлмек түгілі, Шығыс тарихы мен мәдениетіне менсінбей қараған кезеңде бұл қолдау айрықша маңызды болды.

Бартольдтың анасы жағынан да отбасы беделді ортаға жатты: нағашы атасы ірі банк кеңсесін басқарған, ал арғы аталарының бірі Гамбургтен келіп, Петербургтегі ең ірі лютеран шіркеуінде қызмет еткен. Осындай ортада тәрбиеленген Бартольд №8 гимназияда оқып, оны үздік бітіріп, алтын медаль алған.

Петербург университеті және шығыс тілдері

Гимназиядан кейін жас Бартольд Петербург университетінің шығыс тілдері факультетіне түсіп, араб, парсы, түрік және татар тілдері басым оқытылатын бөлімде білім алады. Факультетте методикалық оқу жүйесі мен білімді профессорлардың лекциялары оның ғылымға құштарлығын күшейтті.

Орта Азия мен Қазақстан тарихын оқытудағы олқылықтар

Дегенмен сол кезеңде Орта Азия мен Қазақстан тарихын оқыту ауқымы тар болғаны туралы пікірлер де айтылған. В.В. Вельяминов-Зернов түлектердің дайындық деңгейіне көңілі толмағаны жөнінде жазба қалдырған. Бартольд та бұл сынмен келіседі: университетте шығыс тарихын жүйелі оқыту жеткіліксіз, әсіресе Орта Азия тарихы бірнеше курспен ғана шектелгенін атап өтеді.

Бартольдтың Н.И. Веселовский туралы берген бағасында да талапшылдық байқалады: ұстазының шығыс тілдерін түпнұсқа дерекпен жұмыс істейтін деңгейде меңгермегені лекция мазмұнына әсер еткенін жазады. Бұл — Бартольдтың ғылыми өлшемі қаншалық биік болғанын да аңғартады.

Алғашқы зерттеулері және ұстаздарының ықпалы

Факультеттегі кейбір кемшіліктерге қарамастан, Петербург университеті шығыс тарихы мен мәдениетін зерттейтін мықты мектеп болды. Бартольд сияқты дарынды студенттер өз бетінше оқып, дерекпен жұмыс істеуді ерте бастады. Оның студент кезінде жазған «Орта Азиядағы христиандық туралы» көлемді еңбегі факультет күміс медаліне ие болып, кейін неміс тіліне аударылды және бүгінге дейін ғылыми маңызын жоғалтқан жоқ.

Шетелдік сапарлар және ғылыми көкжиектің кеңеюі

Бартольд 1891 жылы университетті бірінші дәрежелі дипломмен бітіріп, Розеннің кеңесімен шетелге аттанып, беделді профессорлардың жетекшілігімен білімін жетілдіреді. Германияда атақты ориенталист Август Мюллердің лекцияларын тыңдап, бұл тәжірибенің өзіне зор пайда бергенін кейін атап көрсеткен.

Ол Батыс пен Шығыстың тарихи даму эволюциясында ортақ заңдылық барын, қоғамдық дамудың экономикалық жағдайларға тәуелді екенін терең түсінді. Кейін ғылыми әлем мойындаған кезеңде де мұсылман әлемі тарихын жалпы тарихтың ажырамас бөлігі ретінде университеттерде міндетті түрде оқыту қажеттігін табанды түрде көтерді.

Орта Азияға ғылыми сапарлар және археологиялық мақсат

Бартольдтың Түркістан өлкесіне жасаған сапарларының бірқатары археологиялық мақсаттарды да көздеді. 1900 жылы Кавказға сапар шекті. 1902 жылы жазда Орта Азияға қайта келіп, жергілікті ғалымдармен ғылыми байланысты жаңғыртты. Бұл жолы Ашхабат, Самарқанд, Ташкент, Қоқан, Марғилан, Әндіжан, Ош және Ходжент қалаларында болып, Орта Азия мен Қазақстанның ортағасырлық тарихына қатысты даулы мәселелер бойынша жаңа деректер мен құжаттарды жинақтауға кірісті.